Kunst

Weer thuis: de Venezolaanse steen die in Duitsland steeds heiliger werd

De Kueka-steen, toen die nog in het Berlijnse park Tiergarten stondBeeld Publiek domein

De steen die in een Berlijns park verbondenheid moest symboliseren, zorgde vooral voor onenigheid, en is nu teruggestuurd naar Venezuela.  

Zoveel internationale schepen leggen er niet meer aan in Venezuela, en zoveel diplomatieke succesjes kan president Nicolás Maduro niet overleggenToen er op donderdag dus een schip uit Duitsland in de haven van Guanta verscheen, werd het lossen van de belangrijke container die het schip vervoerde op televisie uitgezonden, en begeleid door een euforische tweet van de president. “Abuela Kueka is in Venezuela aangekomen! Met al haar pracht en haar eeuwenoude kracht, na 22 jaar harde strijd.”

Abuela Kueka - ‘oma Kueka’ - is een grote steen. Tot voor kort was die in het Berlijnse park Tiergarten te bewonderen, als onderdeel van het levenswerk van de Duitse kunstenaar Wolfgang Kraker von Schwarzenberg. Uit alle vijf de continenten haalde hij vanaf 1998 met zijn eigen boot evenzoveel stenen op. Hij zette ze in het park neer, en polijstte ze zo, dat op 21 juni de weerkaatsende zonnestralen elkaar raken - een symbool voor de verbondenheid van alle mensen. 

Maar verbondenheid blijkt altijd weer makkelijker gewenst dan in de praktijk gebracht. Vanaf 2003 uitte Venezuela beschuldigingen: de kunstenaar zou de steen illegaal hebben ontvreemd, en bovendien was het niet zomaar een steen, maar een heilige steen voor de bewoners van het gebied, de Pemón, en zelfs onderdeel van een van de belangrijkste mythes van die stam. 

Kraker von Schwarzenberg was zich van geen kwaad bewust. Op zijn website toont hij alle vergunningen, die hij kreeg om het gevaarte te verslepen. Enkele Pemón in de buurt hadden hem destijds bovendien verteld: als de steen het zelf goed vindt, mag-ie mee. Op een oud filmpje is te zien hoe de Duitse kunstenaar bij de steen mediteert, tot hij het verlossende antwoord door krijgt: de steen wil inderdaad mee. 

Bruno Illius, een in de Pemón gespecialiseerde etnograaf van de Freie Universität Berlin, deed in 2012 veldonderzoek naar de kwestie. Zijn conclusie: de steen speelde nooit een rol in de mythologie van de Pemón, dat is een hedendaagse fabricatie. Volgens Illius past het teruggaveverzoek eerder in de politieke strategie van Hugo Chávez, die destijds net verkozen was tot president van Venezuela. Als eerste president met inheemse wortels probeerde hij de steun van de stammen in zijn land te mobiliseren.

Maar die conclusies maken geen indruk op Venezuela, noch op vertegenwoordigers van de Pemón, die de kwestie inmiddels hoog op de agenda hadden, en de steen terug eisten. Daar komt bij, zo geeft ook Illius aan, dat de Venezolaanse autoriteiten destijds niet echt netjes hadden overlegd met de Pemón over de toestemming. “Alle verhalen in de pers maakten de steen belangrijk”, aldus Illius tegenover Deutsche Welle. “Daarna werd hij mythisch, daarna heilig, en uiteindelijk goddelijk.”

Ook de Unesco schaarde zich in 2014 achter het verzoek om teruggave. Vervolgens kwamen Duitsland en Venezuela met elkaar tot zaken. 

Als ze de steen echt terug willen, dan moet hij maar terug, had Wolfgang Kraker von Schwarzenfeld al in 2012 verzucht. Hij hoopte op een nieuwe steen uit Zuid-Amerika, als vervanging. Inmiddels is de kunstenaar eind tachtig - hij heeft nog niet laten weten of hij nog steeds de energie heeft om zijn project opnieuw af te maken. 

Lees ook:

Benin krijgt meer roofkunst terug uit Parijs dan het aan kan

Frankrijk maakt haast met het teruggeven van geroofde Afrikaanse kunst. Benin moet de laatste tijd het enthousiasme van Parijs zelfs temperen: het heeft er nog geen plek voor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden