ReportageIrak

Wat is er aan de hand in Rania, de Koerdische stad die langzaam leegloopt?

Jonge mannen hangen rond in Rania. Beeld Mohamed Murad
Jonge mannen hangen rond in Rania.Beeld Mohamed Murad

Het Koerdische stadje Rania loopt leeg. Vrouwen zetten hun mannen aan tot vertrek naar Europa, en smokkelaars worden rijk van de illegale uittocht die ondanks de oorlog in Oekraïne doorgaat. Waarom kiezen zoveel mensen uit juist dit stadje ervoor om weg te gaan?

Judit Neurink

Tuba Hussein (38) weet het zeker. “Smokkelaars, politiemensen en de burgemeester nodigen elkaar hier in Rania uit om te eten. En familieleden hoeven niets te betalen als ze met een smokkelaar naar Europa willen.”

In een blauwe jurk zit Hussein in haar kale en koude huurhuis, waar in de huiskamer alleen wat matjes op de vloer liggen en een licht stinkend kerosinekacheltje er niet in slaagt de winterkou te verdrijven. Ze verloor alles bij een poging om met haar man en drie kinderen via Wit-Rusland de EU te bereiken. Niet alleen hun huis en auto, ze is ook haar gouden sieraden en zelfs haar trouwring kwijt. Haar bitterheid betreft vooral hun smokkelaar, want drie andere echtparen met wie ze reisden kwamen wél de grens over.

In hun woonplaats Rania zijn ze bepaald niet de enigen die het probeerden. Het stadje, dat rond de 100.000 inwoners telt en vlakbij de grens met Iran ligt, levert onevenredig veel van de Iraaks-Koerdische migranten die illegaal proberen Europa te bereiken. Sinds begin 2020 waren het er alleen al zo’n 14.000, van wie 90 procent jonge mannen. Van hen kwamen er zo’n 4000 terug, onder wie Tuba Hussein en haar man Salam Aziz.

Geen werk

Wat is er aan de hand in Rania, dat zoveel mensen weg willen en het stadje langzaam leegloopt? Aziz (47) hoeft daar niet over na te denken. “Er is hier geen werk. Er zijn geen bedrijven. De enige banen zijn die bij de overheid. En die is niet in staat om de mensen voldoende te bieden.” Zijn vrouw valt hem bij: “Ik heb het hier nog nooit zo slecht meegemaakt.” Aziz zelf wordt gedreven door zijn zorg om hun vijfjarige zoontje San. “Hij praat niet. Dokters kunnen niets voor hem doen. Hoe moet hij hier opgroeien?”

Salam Aziz woonde elf jaar in Engeland, tot hij in 2012 terugkwam naar Rania om met Tuba te trouwen. Daarna kon hij bij gebrek aan een geldige verblijfsvergunning echter niet meer legaal terug naar Engeland. Hij probeerde het eerst vergeefs via Griekenland. Zijn vrouw heeft slechte herinneringen aan zijn lange afwezigheid toen. “De kinderen huilden, ze roken aan zijn kleding om hem een beetje bij zich te hebben.” Daarom dwong ze af deze keer samen te gaan, richting Europa. Hij laat zich niet tegenhouden en zij wilde niet alleen achterblijven met drie kinderen. “Ik wil bij hem zijn. Het is hier erg moeilijk voor een alleenstaande moeder.”

Terwijl zij meeging vanwege de droom van haar man, haalden veel andere Koerdische vrouwen hun mannen juist over om naar Europa te gaan, zo hoorde ze onderweg van hen in Wit-Rusland. Aangetrokken door de verhalen van zussen en bekenden die hen voorgingen. “Ik begrijp het niet zo goed,” zegt ze peinzend. “Er was een stel dat allebei bij de overheid werkte. Hoe slecht heb je het dan? Misschien gaat het om vrijheid. We horen soms dat mensen daar gaan scheiden.”

Jonge mannen in Rania.  Beeld Muhamed Murad
Jonge mannen in Rania.Beeld Muhamed Murad

Strenge sociale regels

In het conservatieve Rania heersen strenge sociale regels. Voor Hussein was dat geen reden voor vertrek: zij wil haar gezin bij elkaar houden. Maar haar man wil weg, zo gauw het kan en via welke route dan ook, om het in z’n eentje opnieuw te proberen. “Mijn man is niet gelukkig”, zegt Hussein. “We zijn nu een maand terug. ’s Ochtends word ik wakker en vraag ik me af hoe we nou toch verder moeten.”

Ze zal hem moeten laten gaan, want zelf wil ze zo’n reis nooit meer meemaken, bezweert ze. “Het was barbaars. Ik was bang de kleine te verliezen,” zegt ze, met een gebaar naar San. Aziz voert het kind, dat is achtergebleven in zijn ontwikkeling, met een lepeltje wat zoetigheid. De kinderen dachten eerst dat het een groot avontuur was, zegt ze. “Maar dat was voorbij toen we geen eten meer hadden.”

De mislukte reis kostte hen zo’n 21.000 dollar. Aziz verloor zijn werk als leraar Engels. Hoewel ze het geld voor de smokkelaar terugkregen omdat ze hun bestemming nooit bereikten, is de bitterheid groot. Dat de smokkelaar haar ouders belde om het geld op te eisen terwijl zijzelf nog in Wit-Rusland zaten, maakt Tuba Hussein woedend. “Het zijn allemaal leugenaars”, zegt ze fel. Ze meent dat velen in Rania er zo over denken. Iedereen ziet dat de smokkelaars twee handen op één buik zijn met overheid en politie, en dat ze ondanks hun illegale werk niet opgepakt worden. “Wat kunnen wij doen, met de deals die zij sluiten met de politiecommissaris en de burgemeester?”

Veel smokkelaars

Rania heeft veel smokkelaars, aangetrokken door de grote verdiensten in een dorp zonder werkgelegenheid. En als er niet zoveel smokkelaars waren, was het aandeel van het stadje in de Koerdische migratie wellicht ook kleiner. Zo ging Aziz in zee met een 25-jarige oud-student die zei hem te willen helpen. De verhouding is na de mislukking totaal verzuurd. “Als we ze nodig hebben houden we van ze”, zegt hij over de smokkelaars, “maar komen we onderweg vast te zitten, dan haten we hen.”

Waarom kiezen zovelen uit dit stadje ervoor om naar Europa te gaan? Para nia, klinkt het in het theehuis in het centrum van Rania – er is geen geld. Op deze regenachtige winterochtend loopt het theehuis langzaam vol. Mannen in winterjassen drinken thee met suikerklontjes of de lokale specialiteit van hete volvette melk, ze roken en praten. Ze hebben de tijd, want ze hebben geen werk of geen klanten; bij regen ligt bijna alles stil.

De mannen hebben veel kritiek op de Koerdische overheid, omdat die corrupt is, de olie-inkomsten in eigen zak zou stoppen en onvoldoende banen creëert. Daar komt bij dat de handel met Iran niet veel meer oplevert, sinds daar de economische situatie zo verslechterde.

Maar geld is slechts een deel van het verhaal. Ook de mentaliteit in Rania speelt een rol. Hier begon in 1991 de opstand - de ‘Raparin’ zoals de Koerden zeggen - tegen de Iraakse dictator Saddam Hoessein. Van hieruit rolde die verder, door wat later de autonome Koerdische regio werd. Die was er zonder de opstandige Raniaërs niet gekomen. Nog steeds staan zij als zodanig bekend, en het gebied van Rania en naburig Qaladze kreeg daarom de geuzennaam Raparin.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Een ongewisse toekomst

Voor de overtocht tellen mensen tienduizenden dollars neer, al is dat vaak geleend geld. Volgens ambulancechauffeur Hajer Abbas Fager (46), die zijn tijd doodt in het theehuis, willen mensen in Rania een duidelijke toekomst voor ogen hebben. “Die is hier niet. Veel jongeren trouwen niet, omdat ze geen idee hebben wat morgen zal brengen.” De jongeren kijken reikhalzend naar Europa. En aangezien er voor geen enkel EU-land zomaar meer een visum te krijgen is, is er geen ander alternatief dan de illegale weg. “De smokkelaars vormen onze brug naar Europa.”

Voor Rania heeft die uittocht grote gevolgen: het stadje loopt leeg. Veel vrouwen blijven alleen achter. Cijfers ontbreken, maar in een koud kantoor elders in de stad signaleert Sulaiman Hamad Sofi (52) een afname van het aantal huwelijken dat gesloten wordt. “Deels is dat ook omdat jonge mensen zich het niet kunnen veroorloven. De mannen hebben geen geld, kunnen niet trouwen, en migreren dan.”

Hamad werkt bij de lokale overheid in de gezondheidssector en leidt daarnaast een organisatie die het lezen van de Koran wil bevorderen. In zijn kantoortje bij die organisatie maakt hij bij gebrek aan stroom een kerosinekachel aan. Zelf kent hij op z’n minst tien gezinnen die recentelijk vertrokken, sommigen zijn familie van hem. “Mensen denken dat ze de ontberingen onderweg wel aankunnen, als ze ook maar een kans op succes hebben,” zegt hij. “Ze prefereren een simpel leven in Europa, waar je al die dingen hebt die hier niet zijn. Veiligheid, openbare diensten, garanties voor de toekomst.”

Onvoldoende water en stroom

Hij somt op hoe moeilijk het is om te overleven in Rania, zonder voldoende water en stroom. Er zijn geen banen, en wie een baan bij de overheid heeft, weet niet wanneer het volgende salaris zal worden uitbetaald.

Hamad herinnert zich hoe de Koerdische regering burgers tien jaar geleden renteloze leningen bood bij een huwelijk en het kopen van een huis. “Nu is het omgekeerd. De regering wil het geld van de burgers en stopt dat in haar eigen zak. Alle belastingen en leges zijn verhoogd, er zijn boetes als je niet betaalt. En financiële hulp aan burgers is er niet meer.”

Een verschil is ook dat migranten in het verleden geld naar huis stuurden. De nieuwe migranten zijn in Europa te druk met overleven en een toekomst opbouwen. “Ze gaan nu voor het leven,” zegt Hamad. De eerdere generatie hield de optie op terugkeer altijd open. Het gevolg? “De stad is leeg. Het park was altijd vol met jongeren, nu niet meer. De handel in de winkels is met 60 procent afgenomen.” De middenklasse verdwijnt naar Europa; ook veel mensen met een overheidsbaan. “We hebben een economie zonder jonge mensen, en Rania wordt steeds armer.”

Jonge mannen in Rania. Beeld Muhamed Murad
Jonge mannen in Rania.Beeld Muhamed Murad

Smokkel als verdienmodel

Honderdduizenden Koerden maakten de afgelopen jaren de reis naar Europa. Vaak probeerden ze eerst legaal een visum te krijgen voor een EU-land, maar dat lukt zelden en dan komen de smokkelaars in beeld. De Koerdische Lutka Foundation becijferde dat de afgelopen zeven jaar 630.000 mensen Iraaks-Koerdistan verlieten, vooral via illegale routes. De autonome regio heeft zo’n zes miljoen inwoners. In de eerste tien maanden van vorig jaar vertrokken er alleen al zo’n 37.000.

Niet alleen de smokkelaars vergaren zo een inkomen, een heel netwerk eromheen profiteert mee. Wie tot zo’n reis besluit, klopt meestal aan bij een reisbureau om het te laten regelen. In Rania zijn die te vinden in een kelder in de Dollar Bazaar in het centrum. Bij Sky Travel is Delzar Abdullah een van de weinigen die bereid is over het proces te vertellen. De in zwarte trui en jasje geklede jongeman vindt dat er een einde moet komen aan de illegale praktijken – zelfs al heeft ook hij er goed aan verdiend. Hij heeft honderden, misschien wel duizenden mensen via Libanon, Damascus, Istanbul of Dubai op weg naar Minsk geholpen met een pakketreis bestaande uit een visum voor Wit-Rusland, een ticket en verblijf in hotels.

In het smalle kantoortje staan stoelen tegenover elkaar voor Abdullahs bureau. Posters van verre bestemmingen ontbreken aan de kale muren, op een van Parijs na. Hij haalt plastic bekertjes water uit zijn koelkast. “Mensen vragen me naar een smokkelaar,” vertelt hij. “Ik vertel welke betrouwbaar zijn. Ik zeg: met die smokkelaar verdrink je. Maar ze gaan toch met hem in zee.”

44 doden

Hij vindt dat het op moet houden. Rania verloor 44 mensen op de illegale routes naar Europa. Eind november verdronk nog een 18-jarige uit de stad tijdens zijn vijfde poging het Kanaal over te steken toen de te volle opblaasboot zonk. Tientallen mensen worden vermist. Abdullah kende veel van de slachtoffers. “Voor de meeste van hen verzorgde ik het Turkse visum. Zij luisterden niet naar mijn advies over de smokkelaar,” zucht hij.

Net als andere Koerdische plaatsen als Sulaymaniya en Erbil heeft Rania zijn eigen smokkelaars. Ze werken via hun eigen lokale agenten in Wit-Rusland, Turkije, Roemenië en Kroatië, en adverteren via Facebook en Instagram. “Van sommigen weten we dat ze succesvol zijn, dat ze mensen naar Duitsland hebben gebracht,” zegt Abdullah. “Van anderen dat hun boten zijn gezonken.” Dat ze doorgaan terwijl ze mensenlevens op het spel zetten, maakt hem boos, en meer nog dat ze pronken met hun rijkdom die het gevolg is van hun omstreden activiteiten.

Abdullah heeft een lijst met namen van plaatselijke smokkelaars. “Als de overheid hen zou willen oppakken, dan kan dat. Hun werk is niet legaal.” Maar de overheidsfunctionarissen die ze betalen, houden hen de hand boven het hoofd. Ze bezorgen ons reisagenten een slechte reputatie.”

Leugens

Dat ze met alles wegkomen, zit hem dwars. Zo hebben smokkelaars zich uitgegeven voor vluchtelingen, om ongemerkt met een van de tien repatriëringsvluchten van de Iraakse overheid uit Wit-Rusland terug te keren. Samen met meer dan 3500 Irakezen, van wie de meesten uit Koerdistan. “Herinner je je die man die op het vliegveld van Erbil tegenover de pers stond te schelden op de Koerdische overheid? Die zei dat hij wegwilde vanwege de corruptie? Dat was een smokkelaar die veel geld heeft verdiend aan die route. De leugenaar!”

Smokkelaars kunnen rekenen op een gezond wantrouwen van hun klanten, die weigeren te betalen voordat ze op hun bestemming zijn aangekomen. Ze deponeren het bedrag dat de smokkelaar eist bij een geldwisselkantoortje. Daar ligt het ‘te slapen’ tot de reiziger vanaf zijn eindbestemming belt met de opdracht het aan de smokkelaar uit te betalen. Ook die kantoortjes hebben flink garen gesponnen bij de uittocht. Om van Wit-Rusland naar Polen te komen en dan per auto naar Duitsland, werd tot een paar maanden terug zo’n 8700 euro betaald, voor de Kanaaltrip per opblaasboot tussen Frankrijk en Engeland nog eens 2500 euro. En van elk bedrag kregen de kantoortjes 5 procent. Smokkelen is een verdienmodel geworden in het stadje.

Op Abdullahs bureau liggen twee Iraakse paspoorten. Halverwege het gesprek komt een man binnen om hem een bundeltje bankbiljetten te overhandigen. Het is rustig, vertelt hij. Vanwege de winter en de verhalen over de problemen aan de Wit-Russische grens is er weinig animo voor die route. Die naar Griekenland is vrijwel opgegeven vanwege de Griekse pushbacks van de bootjes naar Turkije. De zeereis tussen Turkije en Italië – tot voor kort nog goed voor twee boten à 200 mensen per week – ligt stil vanwege de onstuimige zeeën.

In december zonken nog drie boten met illegale migranten onderweg naar Italië, waarbij zeker 31 mensen omkwamen, onder wie Koerden. Tientallen anderen worden nog vermist. “We hebben hier een smokkelaar met twee boten, waarvan er ééntje zonk, met veel doden. Die postte op Facebook dat alle opvarenden veilig waren aangekomen en feestvierden!” zegt Abdullah verontwaardigd.

Routes via Kroatië en Roemenië

De belangrijkste routes gaan nu via Kroatië en Roemenië. Om daar te komen biedt hij ook weer een pakketreis: mensen vliegen naar Istanbul, wachten daar een paar weken op een visum voor Kroatië en reizen na aankomst in Zagreb per taxi door naar Italië. Kosten: 14.000 dollar. De oorlog in Oekraïne heeft nauwelijks gevolgen voor de reislust.

Voor ongeveer hetzelfde geld kan het ook makkelijker, vertelt hij. In opkomst is het reizen op een gekocht Schengenvisum. “Dat is big business. Het gaat via mensen binnen de Spaanse, Italiaanse, Franse, Duitse en Nederlandse ambassades. Die visa worden verkocht voor 15.500 dollar per stuk. Deze maand hadden we er dertig via de Spanjaarden.”

Bewijs is hiervoor niet onmiddellijk voorhanden, maar recent onderzoek van The Guardian dat melding maakt van grootscheepse handel in valse paspoorten met echte visa en stempels lijkt het te bevestigen. Bovendien zijn er in het verleden bij het Franse en het Duitse consulaat in Erbil incidenten geweest, waarbij medewerkers ontslagen zijn omdat ze tegen betaling visa afgaven voor Koerden die volgens de strenge Schengenregels daar niet voor in aanmerking kwamen.

Abdullah bezweert dat dit opnieuw gebeurt, en nu grootschaliger. “Ik weet van een 18-jarige uit Rania die met een zakenvisum in Milaan landde. Daar werd hij geweigerd, want hij had niet echt het profiel van een zakenman. Hij gaf toe het visum te hebben gekocht. Het werd ongeldig verklaard. Maar een vriend, die een gewoon visum had gekocht, kwam er wel door.”

Dit artikel is tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het Steunfonds Freelance Journalisten

Lees ook:
In de rij voor een enkeltje Wit-Rusland: ‘Ik ben niet bang voor Polen, ik ben bang voor Iraaks Koerdistan’

Op het vliegveld van Istanbul staan migranten in de rij voor vluchten naar Wit-Rusland. ‘Wij willen een nieuw leven in Europa.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden