AchtergrondBrazilië

Wat heeft Bolsonaro in zijn eerste jaar als president bereikt?

President Jair Bolsonaro gaat op de foto met zijn aanhangers.Beeld REUTERS

In Brazilië heeft Jair Bolsonaro in zijn eerste jaar als president de thema’s cultuur en natuur vervangen door de thema’s gezin en geloof. 

Toen hij op 1 januari 2019 aantrad als president, werd Jair Bolsonaro de Braziliaanse Donald Trump genoemd. Een rechtse populist, die economische wonderen beloofde en een einde ging maken aan allerhande linkse hobby’s, natuurbeleid voorop. Net als Trump kreeg Bolsonaro in ieder geval één ding voor elkaar: met zijn vurige retoriek maakte hij zijn land zo mogelijk nog gepolariseerder dan het al was. Inmiddels staat een derde van de bevolking als één man achter de president, en ziet een derde hem liever vandaag dan morgen vertrekken.  

Met zijn retoriek maakte Bolsonaro al voor zijn verkiezing furore. Hij beledigde vrouwen en homo’s, maakte racistische opmerkingen en flirtte openlijk met de ‘verworvenheden’ van de militaire junta. Hij veegde met linkse mensen en linkse thema’s de vloer aan. Waar er onder de linkse regeringen die voor hem kwamen grote nadruk was op de rechten van zwarten, vrouwen en LHBT-groepen, draait alles nu om het traditionele gezin en het geloof. “Er is een heroriëntatie van waarden in Brazilië gaande”, zegt Angela Alonso, sociologe aan de Universiteit van de deelstaat Sào Paulo. 

Satanisch gedrag

Aan Bolsonaro’s toon is het afgelopen jaar weinig veranderd. Zo zocht hij in de zomer ruzie met Emmanuel Macron door zijn eigen (jonge) vrouw te vergelijken met de (oudere) echtgenote van de Franse president. En hij omringde zich met mensen die ook bepaald geen blad voor de mond nemen, bijvoorbeeld in de cultuursector. Zo werd Dante Mantovani voorzitter van de Nationale Kunststichting, een man die heeft verklaard dat rockmuziek aanzet tot abortus en satanisch gedrag. 

En de nieuwe (zwarte) voorzitter van de stichting Palmares, ter bevordering van de Afro-Braziliaanse cultuur, raakte meteen in opspraak toen hij verklaarde dat de slavernij de zwarte bevolking van Brazilië een beter leven heeft bezorgd en dat racisme in Brazilië niet bestaat. Met die opmerking overtrad hij de wet en moest hij opstappen, maar Bolsonaro bleef hem steunen.

Teugels laten vieren

Los van de niet aflatende retoriek was er ook daadwerkelijk beleid (of het nalaten van handhaving van bestaand beleid). Door de teugels te laten vieren bij regulering probeerde Bolsonaro zijn beloften aan het bedrijfsleven waar te maken. Dat gaf zijn steun aan Bolsonaro vooral vanwege diens neoliberale minister van economie Paulo Guedes, die uit de ‘Chicagoschool’ komt; de vrije markt staat centraal en overheidsingrijpen gebeurt zo min mogelijk. Het bedrijfsleven krijgt daarom ruim baan – ook als dat ten koste gaat van het Amazonegebied. 

In augustus brak op veel plaatsen brand uit, aangestoken om bos schoon te maken voor veeteelt. Die bosbranden brachten de gevolgen van Bolsonaro’s beleid over het voetlicht in de rest van het wereld. Dat leidde tot ruzie bij de G7-ontmoeting in Biarritz. Van één leider kreeg Bolsonaro al die tijd onvoorwaardelijke steun: Donald Trump.

Meer ontbossing

President Bolsonaro is van mening dat land- en mijnbouw boven natuurbehoud gaan, en zijn regering heeft nog geen enkel teken gegeven dat ze van mening is veranderd. Sterker nog: toen er in augustus op veel plaatsen bosbranden uitbraken, beschuldigde de president natuurbeschermingsorganisaties ervan de branden aangestoken te hebben om meer geld van de internationale gemeenschap te krijgen. 

De ontbossing in de Amazone nam van augustus 2018 tot augustus 2019 met 30 procent toe ten opzichte van een jaar eerder.

Concreet beleid om de bossen makkelijker te ontginnen, voerde Bolsonaro nog niet door, maar het scheelde al veel dat hij de handhaving van bestaand reguleringsbeleid min of meer opgaf. Verder suggereerde hij in de loop van het jaar dat ook land van inheemse groepen opengesteld moet worden voor het bedrijfsleven. Wetgeving daaromtrent moet nog ontwikkeld worden. 

‘Linkse’ lesstof

Bolsonaro doet zijn best voor zijn verkiezingsbelofte dat hij korte metten maakt met ‘linkse’ hobby’s, door bezuiniging­en en door zijn benoemingsbeleid in de culturele sector. Zo benoemde hij de dramaturg Roberto Alvim tot staatssecretaris, die de ‘progressieve agenda’ de oorlog verklaarde. Onder de voorgaande regering­en won cultureel links ruimte, en was er veel overheidsgeld om vooruitstrevende culturele uitingen te stimuleren. Dat is nu afgelopen.

Ook de wetenschap merkt de gevolgen van de nieuwe politieke wind. De regering probeert met steun van behoudende organisaties leerlingen en studenten ertoe te bewegen om docenten die ‘linkse’ lesstof presenteren aan te geven, ook al heeft dat volgens socioloog Angela Alonso (Universiteit van Sao Paulo) nog niet zo’n grote weerslag op de onderwijswereld. “Waar we het meest tegenaan lopen is dat er op onderzoeksprogramma’s is gekort. Collega’s zijn daar erg gefrustreerd over, ook degenen die op Bolsonaro hebben gestemd. Je ziet ook dat mensen proberen naar het buitenland te vertrekken. Als ze een aanbod krijgen, zijn ze weg.”

Werkloosheid hoog

Als er één ding is waar Jair Bolsonaro verschil wil maken ten opzichte van zijn linkse voorgangers, dan is het de economie, in de eerste plaats door met bezuinigingen de overheidsfinanciën op orde te krijgen (Brazilië heeft een staatsschuld van een kleine biljoen euro). Daarnaast is de hoop gevestigd op het (internationale) bedrijfsleven, maar dat heeft nog weinig enthousiasme getoond om te investeren. “Investeerders schrikken terug voor Latijns-Amerika vanwege de sociale onrust”, aldus econoom Adhemar Mineiro. “De Braziliaanse regering genereert onder meer door het gebrek aan milieubewustzijn weinig sympathie in het buitenland.”

De economische groei van 0,6 procent in het derde kwartaal werd door de regering als succes gepresenteerd, net als de bijna een miljoen nieuwe banen die er in 2019 bijkwamen. Maar zonder grotere overheidsinvesteringen zal er de komende jaren niet veel groei meer te behalen zijn. De werkloosheid blijft hoog, ongeveer 12 procent van de beroepsbevolking. Bovendien is er veel verborgen werkloosheid: volgens het IBGE, het instituut voor Geografie en Statistiek, werkt ruim 40 procent van de beroepsbevolking in de informele sector, het hoogste percentage sinds in 2015 de economische crisis in het land begon.  

Lees ook:

Braziliaanse president Bolsonaro tegen verslaggever: ‘Jij hebt vreselijk gezicht van een homo’

Jair Bolsonaro is vrijdag woedend uitgevallen tegen journalisten die hem vragen stelden over zijn zoon Flavio, tegen wie een onderzoek loopt wegens corruptie en witwassen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden