Rusland

Wat de Russische premier ook zegt, het investeringsklimaat in Rusland is ‘ronduit bedroevend’

De Amerikaanse investeerder Michael Calvey wordt uit de gevangenis vrijgelaten en onder huisarrest geplaatst. Beeld AP

Volgens premier Medvedev is er geen vuiltje aan de lucht en weten buitenlandse investeerders Rusland prima te vinden. Maar investeerders halen hun geld juist massaal weg uit het land.

In het land der blinden is eenoog koning, zal de Russische premier Dimitri Medvedev hebben gedacht, toen hij in oktober in Moskou op het podium klom bij een bijeenkomst van de Russische adviesraad voor buitenlandse investeringen. Ten overstaan van 38 ceo’s uit het internationale bedrijfsleven verkondigde Medvedev zonder blikken of blozen dat het goed gaat met het investerings- en ondernemingsklimaat in Rusland. Sterker nog, volgens de premier zouden de buitenlandse beleggingen in Rusland sinds 2014 zelfs met 50 procent zijn toegenomen. Ondanks westerse sancties die na de Russische annexatie van de Krim datzelfde jaar werden opgelegd.

De beweringen van Medvedev deden de wenkbrauwen van economen wereldwijd fronsen. Ook Ruben Enikolopov (41), rector van de New Economic School in Moskou, was met stomheid geslagen. “Het investerings- en ondernemingsklimaat in Rusland is ronduit bedroevend op het moment. Ik heb geen idee hoe Medvedev bij zijn uitspraken kwam, maar het is je reinste onzin.”

Ook de cijfers van de Russische centrale bank laten een ander beeld zien dan de woorden van Medvedev doen vermoeden. De statistieken van het instituut tonen bijvoorbeeld dat er in 2014 nog voor ongeveer 22 miljard dollar aan buitenlandse investeringen Rusland in kwam. Vier jaar later was dit nog maar 8,8 miljard. Een fikse afname, maar onderaan de streep nog altijd groene cijfers.

Boekhoudkundig trucje

Maar schijn bedriegt. Volgens Enikolopov tonen de cijfers van de centrale bank een geflatteerd beeld van de werkelijkheid. “Het is heel moeilijk om correcte statistieken te vinden over buitenlandse investeringen in Rusland en het investeringsklimaat in het algemeen. In de cijfers van de centrale bank worden namelijk ook herinvesteringen meegenomen.” Een vernuftig boekhoudkundig trucje uit de hoge hoed van de accountants in Moskou om de cijfers op te blazen, weet de econoom. “Met deze rekenwijze wordt namelijk geld dat in Rusland wordt verdiend, tijdelijk naar een offshorebedrijf in een belastingparadijs verhuist en vervolgens weer terugkeert naar Rusland, óók meegerekend.”

Of om het in wat menselijkere termen te duiden: nadat Russische roebels op vakantie zijn geweest in Bermuda, Cyprus of Nederland, komen ze na een kort verblijf in een belastingparadijs weer gewoon thuis. Maar dat wil nog niet zeggen dat het geld na zo’n korte vakantie ook gelijk Bermudaans, Cypriotisch of Nederlands is. Enikolopov: “Het gaat uiteindelijk om Russisch geld dat in Rusland wordt uitgegeven. Uit de statistieken is kortom heel moeilijk op te maken wat werkelijk buitenlandse investeringen zijn en wat niet.”

Toch zijn er in de statistische rimboe van de Russische centrale bank wel degelijk getallen te vinden die een iets nauwkeuriger beeld schetsen van het investeringsklimaat in Rusland. Getallen waarin de herinvesteringen niet zijn meegenomen. Ze geven zo een betere benadering van de werkelijkheid.

Volgens die cijfers kwamen de totale buitenlandse investeringen in Rusland in 2018 onderaan de streep neer op een netto uitstroom van 6,5 miljard dollar. Uit diezelfde statistieken volgt dat er in 2013 in Rusland nog sprake was van een netto instroom van 19,3 miljard dollar afkomstig van vreemde bodem. Het tij is dus in negatieve zin gekeerd. Rusland heeft te maken met een kapitaalvlucht: buitenlandse investeerders trekken hun geld massaal weg uit het land.

En dat geldt niet alleen voor buitenlands kapitaal. Ook Russische beleggers is het al tijden te heet onder de voeten en ook zij trekken hun geld sinds 2014 massaal bij Russische banken vandaan. Een van de redenen dat zowel buitenlandse als Russische investeerders hun geld liever elders stallen, zijn volgens Enikolopov de sancties die het Westen in 2014 instelde na de inlijving van de Krim door Moskou. “De financiële strafmaatregelen maakten het voor Russische ondernemingen moeilijker om toegang te krijgen tot krediet. Bovendien is er geen enkel vertrouwen onder investeerders en weet niemand door de sancties precies wat wel en niet mag. Dat creëert een sfeer van onzekerheid.”

Kelderende olieprijs

Daarbovenop kwam de ineenstorting van de olieprijs die in 2014 ruim 60 procent zakte. Enikolopov: “De wisselkoers van de roebel is sterk afhankelijk van de olieprijs waardoor de waarde van de munt kelderde.” In dat klimaat van toenemende onzekerheid kozen investeerders in groten getale eieren voor hun geld. De cijfers spreken wat dat betreft boekdelen: aan het einde van 2014 bereikte de totale kapitaalvlucht in Rusland het duizelingwekkende bedrag van 151,5 miljard dollar.

Toch is het niet alleen maar aan externe factoren te danken dat het investeringsklimaat in Rusland houtrot vertoont. “Veel mensen gaan er te makkelijk van uit dat de kapitaalvlucht een op een samenhangt met de westerse sancties”, zegt Enikolopov. “Dat is niet het geval. Ook het Russische binnenlandse beleid draagt bij aan het verslechterende investerings- en ondernemingsklimaat.”

Verreweg het grootste probleem is het tekort aan juridische bescherming van ondernemers en eigendomsrechten in Rusland, stelt Enikolopov. “Er worden in Rusland te vaak strafzaken begonnen tegen ondernemers en dat heeft alles te maken met de grote macht van de veiligheidsdiensten. Die handelen, om het voorzichtig uit te drukken, niet helemaal eerlijk en zijn hartstikke corrupt.”

De veiligheidsdiensten worden volgens de econoom door particuliere ondernemingen veelvuldig gebruikt als instrument om andere private bedrijven onder druk te zetten of uit de markt te concurreren. “Het opstarten van een onderneming is niet heel ingewikkeld. Het wordt pas een probleem, zodra je begint te groeien. Dan trek je als ondernemer de aandacht van de veiligheidsdiensten en justitie. Die willen dan simpelweg cash geld, een deel van je winst of een aandeel in je bedrijf. Dat is je reinste corruptie. De staat laat dat gebeuren en beschermt ondernemers nauwelijks.”

Amerikaan aangehouden

Aleksej Salkinov

“Als kind wilde ik al iets doen dat nuttig is voor de samenleving, ik wilde ondernemer worden”, zegt Aleksej Salkinov (27).

Op zijn zestiende mocht hij de systeembeheerder van een bedrijf in zijn geboortestad Rostov-aan-de-Don helpen computerproblemen op te lossen. Hij beviel zo goed dat hij bedrijfsruimtes mocht gaan verhuren en uiteindelijk toetrad tot het bestuur. “Van dat moment af is de omzet tweemaal zo groot geworden, we hebben een hotelketen en restaurants geopend, en nu bouwen we een groot winkelcentrum in Novotsjerkassk.” 

Het aantal hotels hoopt Salkinov, inmiddels directeur, in de komende vijf jaar te verdubbelen tot tien. Het idee een hotel te beginnen kwam tijdens zijn MBA-studie in Moskou, na contact met een jonge hotelier uit St. Petersburg. Salkinovs klanten zijn nu nog vooral zakenmensen. “Maar ik ben met mijn team druk bezig het toerisme in de provincie Rostov e ontwikkelen.” Dat kunnen Russische toeristen zijn, maar de bedoeling is ook Chinezen naar de regio te brengen. 

Zakendoen in Rusland is niet makkelijk, weet Salkinov. “Maar in mijn visie gaan mensen in zaken die dat ook daadwerkelijk willen. Waar problemen zijn, zijn ook mogelijkheden.” In het algemeen valt volgens hem goed samen te werken met de overheid. “Ik kan niet zeggen dat ze ons heel erg hinderen. Natuurlijk zijn er soms lastige inspecties, zoals een milieucontrole van een van onze hotels die over twee weken plaatsvindt, daar moeten we een grote stapel documenten voor klaarhebben. De zin daarvan ontgaat me, die documenten liggen straks ergens te verstoffen op een plank.” 

De bureaucratie brengt extra kosten met zich mee, maar daar valt volgens Salkinov mee te leven. “De rentabiliteit van onze projecten in Rusland is, voor zover ik weet, hoger dan in welk Europees land dan ook. Dat maakt dan dat risico op extra controles en problemen weer goed.” De problemen die sommige grote investeerders in Rusland ondervinden, zoals Baring Vostok, spelen zich af op een ander niveau en raken de doorsnee ondernemer niet, aldus Salkinov. “Onze branche is lang niet zo interessant als die bedrijven die miljarden opleveren. Dat is denk ik ook een van de redenen dat wij rustig kunnen werken.”

Exemplarisch voor de wetteloosheid in de zakenwereld is de arrestatie van de Amerikaanse investeerder Michael Calvey afgelopen februari. Zijn investeringsmaatschappij Baring Vostok raakte verstrikt in een zakelijk dispuut met aandeelhouders van een bank waarin Baring een meerderheidsaandeel bezit. Niet veel later werd Calvey samen met drie collega-bestuurders opgepakt op verdenking van oplichting.

De arrestatie was des te opmerkelijk omdat Calvey in Rusland een onberispelijke reputatie geniet. Als zakenman staat hij bekend als fatsoenlijk en iemand die altijd volgens de regels speelt. Hij is een graag geziene gast onder de Russische elite en schudde meermalen de hand van Vladimir Poetin. Zijn bedrijf haalde sinds de jaren negentig bovendien al bijna vier miljard dollar aan investeringen naar Rusland. En toch staat de aanklacht tegen hem nog altijd overeind.

De Calvey-zaak is een goed voorbeeld van de bedorven staat van het investeringsklimaat volgens Enikolopov. “Het toont aan dat de willekeur regeert in de Russische zakenwereld en dat iedere ondernemer, Russisch of buitenlands, hetzelfde kan overkomen.” De econoom noemt het bizar dat een zakelijk geschil binnen het strafrecht wordt opgelost.

“Dat zou niet moeten kunnen. Het is ongehoord dat er nog altijd bestuursleden van Baring in de gevangenis zitten. Het is het schoolvoorbeeld van hoe een particuliere onderneming wordt aangevallen door andere bedrijven door tussenkomst van de veiligheidsdiensten. De boodschap is dat niets je kan beschermen: je onberispelijke reputatie niet, de miljarden dollars die je al die jaren binnenhaalde niet, helemaal niets. Dat is een doodsteek voor het Russische investerings- en ondernemingsklimaat. Rusland is zakelijk gezien het Wilde Oosten.”

Andrej Stark

Met zestien jaar vertrok Andrej Stark (30) uit de Wolgastad Samara naar Moskou om te gaan studeren aan de prestigieuze Hogeschool voor Economie. 

“Praktisch tegelijkertijd ben ik gaan werken, eerst als verkoopmanager bij een modebedrijf. Na een jaar ging ik zelf sites verkopen, reclame maken, ik kreeg ervaring en bekendheid, en daardoor steeds meer opdrachten.” Met een vriend richtte hij een reclamebureau op, waarvan hij al snel de enige eigenaar was. “Ik houd van een zeker risico, eigen baas zijn. Als je zelf de regels bepaalt kom je met niemand in conflict. Zelfstandigheid is een uitdaging.” 

Niettemin doekte Stark recentelijk zijn bedrijf op toen bleek dat zonder automatisering de groeimogelijkheden beperkt waren. Nu is hij hoofd e-commerce bij een groot onroerendgoedbedrijf. Ondernemen in Rusland heeft voor- en nadelen, vindt Stark. Rusland heeft veel bureaucratie, maar elders is dat niet veel beter, hoort hij van buitenlandse klanten. “Het Europese systeem is minder flexibel, daar heb je voor iedere handeling een apart document nodig, anders riskeer je forse boetes.” Ook beschikt Rusland volgens Stark over heel goed kader. “We hebben sterke bestuurders, sterke managers. Wij zijn gewend moeilijkheden te overwinnen en kunnen bepaalde dingen sneller oplossen dan in veel andere landen.” 

Toch zou hij zelf liever kiezen voor werken in het buitenland, zelfs al is de bureaucratie er soms groter en betaal je meer belasting. “Want er is een rechtssysteem dat werkt zonder aanzien des persoons, en een gevoel van veiligheid is onze eerste behoefte. Bovendien vertegenwoordigt Rusland slechts twee procent van de wereldmarkt.” Omgekeerd weet hij dat buitenlanders huiverig zijn naar Rusland te komen en dat geruchtmakende rechtszaken tegen grote investeerders het Russische imago geen goed doen. “Zulk nieuws zorgt voor onrust. Ik heb drie klanten buiten Rusland. Op mijn vraag of ze hier willen investeren zeggen ze: dat willen we niet, het is te instabiel. Want als je iemands pad kruist kun je in de problemen komen.” 

Als Russische ondernemer kun je beter je hoofd niet boven het maaiveld uitsteken, gelooft Stark. “Organisaties, bedrijven of personen die al een zekere mate van bekendheid hebben, zijn kwetsbaarder. Waarschijnlijk val je nauwelijks op als je inkomsten onder een bepaald niveau liggen. Het midden- en kleinbedrijf heeft daar niet onder te lijden, maar wanneer je een zekere grens overschrijdt begint men op je te letten.”

Lees ook:

Hoe Rusland weer is opgeklommen op het wereldtoneel

Ondanks wat het Westen wil doen geloven, is Rusland sinds de annexatie van de Krim in 2014 allesbehalve geïsoleerd geraakt op het politieke wereldtoneel. Dankzij de pragmatische en vernuftige Russische diplomatie groeit de invloed van Moskou over de hele wereld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden