Corona

Waarom wantrouwen zoveel mensen de vaccins?

In Rome wordt een man gevaccineerd tegen Covid-19. Beeld EPA
In Rome wordt een man gevaccineerd tegen Covid-19.Beeld EPA

Nu er vaccins zijn, zijn er legio mensen die ze niet willen hebben. Een al langer sluimerend vaccinatiewantrouwen komt naar boven.

Duitsers laten massaal hun vaccinatieafspraak schieten en slechts de helft van de Fransen zegt zich sowieso te willen laten inenten tegen het coronavirus. Nu in Europa langzamerhand andere groepen dan de kwetsbaarsten aan de beurt zijn, wordt ook weerstand tegen vaccinatie zichtbaar. Uit verschillende steekproeven blijkt dat in sommige Europese landen de rest van de bevolking nog niet staat te trappelen. Zo concludeerde het Recover-project van de EU vorige maand dat nog geen 60 procent van de Duitsers en Belgen van plan is zich te laten inenten.

“Cijfers zeggen mij niet zoveel”, reageert antropoloog Stuart Blume van de Universiteit van Amsterdam. Blume doet al twintig jaar onderzoek naar vaccinatieprogramma’s. “Ik ben antropoloog, ik hou niet van cijfers, maar van verhalen. Maar de conclusie die je in elk geval wel uit alle verschillende steekproeven kunt trekken is dat het percentage van mensen dat terughoudend is tegenover vaccins in sommige Europese landen kan oplopen tot tientallen procenten.”

De wortels gaan zeker veertig jaar terug

Het verhaal achter de cijfers is volgens Blume nog niet zo simpel uit te leggen. “Dat wantrouwen is niet het afgelopen jaar ontstaan; de wortels ervan moeten zeker veertig jaar terug worden gezocht. Daarbij spelen allerlei ingewikkelde verschijnselen als globalisering, neoliberalisme en populisme een rol.”

Vertrouwen is het sleutelwoord volgens Blume. En wel in de breedste zin van het woord. Want vertrouwen in vaccins heeft volgens hem veel te maken met vertrouwen in de overheid, maar ook met fiducie in de farmaceutische industrie. En juist op die terreinen is het niet overal in Europa even best gesteld. Zo heeft de opkomst van grote internationale farmaceutische bedrijven vaccinproductie ondoorzichtiger gemaakt. “Voor het publiek is nu niet meer duidelijk waar de vaccins worden geproduceerd; ze kunnen uit de hele wereld komen. Dat was vroeger anders. In Nederland werden de vaccins bijvoorbeeld decennialang door het RIVM in Bilthoven geproduceerd, dat was veel tastbaarder.”

Geheimhouding over farmaceutische bedrijven

Dat de afspraken met de farmaceutische bedrijven rondom de coronavaccins niet openbaar zijn gemaakt, heeft hun reputatie evenmin goed gedaan, denkt Blume. “Die geheimhouding heeft allerlei complottheorieën in de hand gewerkt.” Als het systeem niet transparant is, kunnen makkelijk de wildste ideeën ontstaan, zoals dat Bill Gates het coronavirus zou hebben verspreid om geld te verdienen aan vaccins.

De farmaceutische bedrijven kwamen de laatste tijd bovendien slecht in het nieuws omdat ze niet het aantal beloofde doses wisten te leveren. Veel vertrouwen werd de bevolking al met al niet gegeven; helemaal niet in landen waar de leiders openlijk aan de effectiviteit van sommige vaccins twijfelden. “De Franse president Macron achtte het AstraZeneca-vaccin eerst niet geschikt voor mensen boven de 65. Later kwam hij daar toch weer op terug.”

Ook in Duitsland circuleerden verschillende berichten over de werkzaamheid van het AstraZeneca-vaccin. Het resultaat: honderdduizenden doses van dat vaccin liggen ongebruikt opgeslagen, omdat mensen liever wachten op een prik van Pfizer of Moderna.

Afkeer van de politieke elite

Op plekken waar veel wantrouwen heerst tegen de regering, daalt het enthousiasme voor vaccinaties, denkt Blume. Dat is bijvoorbeeld zichtbaar in sommige Oost-Europese landen, waar de argwaan tegen de overheid vanwege het communistische verleden nog diep zit. Iets soortgelijks speelt in Europese landen waar populistische partijen een stevige voet aan de grond hebben gekregen, concludeert socioloog Jonathan Kennedy, die aan de Queen Mary-universiteit in Londen onderzoek deed naar het verschijnsel.

Een afkeer van de ‘politieke elite’ kan zich vertalen in een afkeer van vaccinatiecampagnes die door de staat zijn georganiseerd, legt Kennedy uit. “Dat zagen we bijvoorbeeld in Italië. Toen het aantal gevallen van mazelen sterk steeg, legde de regering in 2017 wettelijk vast dat schoolkinderen een MMR-vaccinatie moesten krijgen. De populistische Vijfsterrenbeweging en de Lega-partij maakten daar tijdens de verkiezingscampagne in 2018 een groot nummer van. De staat had niet het recht om zich met het familieleven te bemoeien, betoogden ze.”

Het verbaast Kennedy niet dat in Frankrijk, waar de gele hesjes en de rechts-populistische partij van Marine Le Pen het goed doen, de vaccin-scepsis momenteel zo zegeviert. “Het wantrouwen jegens politici is daar diep verankerd onder grote delen van de bevolking.”

Goede redenen voor woede

Kennedy wil wel kwijt dat hij begrijpt dat mensen op verschillende plekken in Europa zich gemarginaliseerd voelen en soms ook goede redenen hebben om boos te zijn op hun politici. “Maar het is wel zorgelijk als zij zich vervolgens tegen de medische wetenschap keren.”

Antropoloog Blume maakt zich vooralsnog toch niet al te veel zorgen over de vaccinatiebereidheid. Soms is een nieuw vaccin ook een kwestie van wennen, heeft hij gemerkt. “De opkomst bij de HPV-prik tegen baarmoederhalskanker was bij de start in Nederland ook niet zo hoog, maar inmiddels is die vaccinatiegraad flink bijgetrokken.”

Lees ook:
EU-lidstaten kopen steeds meer vaccins ‘op eigen houtje’ in en Spoetnik wordt populairder

Slowakije slaat Russische vaccins in, en ook andere lidstaten van de EU verkennen de mogelijkheden van de markt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden