Duizenden mensen namen deel aan een groot anti-pensioenhervormingsprotest in Parijs begin januari. Betogers botsten meerdere keren met de politie.

InterviewEssayist Pascal Bruckner

Waarom staken voor de Fransen een leefstijl is

Duizenden mensen namen deel aan een groot anti-pensioenhervormingsprotest in Parijs begin januari. Betogers botsten meerdere keren met de politie.Beeld Joris Van Gennip

Een pensioenhervorming heeft Frankrijk opnieuw in een crisis gestort. De essayist en romancier Pascal Bruckner ontwaart achter het protest uiteindelijk vooral angst voor de dood. ‘Het is alsof het leven aanvangt bij het einde.’

De Parijse metro rijdt weer, de treinen ook. Regering en vakbonden werken aan een compromis, dat van de oorspronkelijke regeringsplannen – hét klapstuk van de regeertermijn van Emmanuel Macron – weinig heel zal laten. De veelbesproken voordelen van treinbestuurders die er met 52 of 57 een punt achter kunnen zetten, zullen uiterst langzaam verdwijnen en een verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd blijft taboe.

Pascal Bruckner, auteur van een filosofische overpeinzing over het feit dat we steeds ouder worden, heeft de gebeurtenissen met stijgende verbazing gevolgd. “Ik had zeker gedacht dat er veel weerstand zou zijn”, zegt hij vanaf zijn vaste vakantieadres in de Alpen. “Maar dat zoveel landgenoten hun hele leven uitkijken naar hun pensioen had ik niet gedacht. Die mentaliteit zie je alleen maar in Frankrijk.”

Een beeld dat Bruckner (71) zeker zal bijblijven, is dat van spoorwegvakbondsman Fabien Villedieu die altijd een grote platte arbeiders­pet draagt, ook als hij in een tv-studio zit. “Op een gegeven moment zei hij: ‘Ik staak door tot ik de pensioenen van mijn kinderen heb gered.’ Ik probeer me voor stellen wat zijn kinderen zeggen als hij thuiskomt: ‘Pappa, heb je onze pensioenen gered?’ Het is steeds alsof het leven aanvangt bij het einde.”

In uw boek ‘Une brève éternité’ (Een korte eeuwigheid, 2019) pleit u er juist voor dat we zo lang mogelijk actief blijven.

“Natuurlijk, we leven nu gemiddeld 30 jaar langer dan in 1900. Vanaf ons vijftigste denken we er over na hoe we zo goed mogelijk gebruik kunnen maken van de tijd die ons nog rest. We profiteren van veel extra tijd in relatief goede gezondheid, dankzij de medische vooruitgang en een veranderende opvatting over wat ouderen horen te doen. Senioren vliegen nu overal naar toe, ze beklimmen de Machu Picchu of halen hun kleinkinderen van school op de step. Hun voorouders stonden op die leeftijd al met één been in het graf. Dit is een ware revolutie en een heel goede ontwikkeling wat mij betreft.”

Om zich te onderscheiden in Europa, had president Macron volgens u moeten voorstellen de pensioengerechtigde leeftijd te verhogen naar 70 jaar.

“Niet voor bepaalde zware beroepen, er moeten natuurlijk uitzonderingen bijven. Maar dat wie langer leeft ook meer aankan, en dat de Franse pensioengerechtigde leeftijd – nu 62 jaar – belachelijk laag is, lijkt mij duidelijk. In Duitsland, in België en bij jullie is het 67 jaar. Wij Fransen zijn veel te speciaal om ons neer te leggen bij wat overal elders normaal is, het is veel fijner om oeverloos te herhalen in wat voor vreselijke, onrechtvaardige samenleving we wel niet leven.”

Hoe vindt u het zelf om ouder te worden?

“Toen ik zestig werd kon ik wel janken, ik was net gescheiden van de moeder van mijn dochter, ik dacht dat het afgelopen was. Een vriend zei tegen me: ‘Wacht maar tot je tien jaar verder bent.’ En tien jaar later moet ik vaststellen dat ik een prachtig decennium achter de rug heb, op enkele kleine medische problemen na. Maar alles kan tegenwoordig gerepareerd worden: heupen, knieën, het hart. Ik ben nu net aan het skiën, als dat niet meer kan zou dat echt heel treurig zijn.”

Pascal Bruckner. Beeld AFP

Pascal Bruckner (Parijs 1948) wordt gerekend tot een van Frankrijks scherpzinnigste en origineelste essayisten. In het Nederlands verschenen van hem onder andere ‘Gij zult gelukkig zijn!’ (2000) en ‘Gij zult rijk worden!’ (2002). In ‘Tirannie van het berouw’ (2006) waarschuwde hij als eerste Europese intellectueel voor de gevolgen van de identiteitspolitiek die hij als gastdocent op Amerikaanse campussen de kop op zag steken. In ‘Un Bon fils’ (2014) beschrijft hij zijn jeugd als kind van een gewelddadige, antisemitische vader. In het onvertaalde ‘Un Racisme imaginaire’ (2017) bestrijdt hij het gebruik van de term islamofobie. Die heeft volgens hem tot doel critici en hervormers van de islam het zwijgen op te leggen.

Wie denkt dat het fijn is om achter de geraniums te zitten, komt van een koude kermis thuis?

“Het is toch ook hartverscheurend, die dertigers en veertigers die ervan dromen dat ze op hun zestigste ‘eindelijk van hun vrije tijd kunnen genieten’? Je zou het woord retraite alleen nog moeten gebruiken voor legers die gedwongen zijn zich terug te trekken (retraite betekent in het Frans zowel pensioen als terugtrekkende beweging, red.). Als je kerngezonde mensen van tussen de 60 en 65 naar de kant stuurt, zullen ze na enkele maanden verpieteren. De grote beloning waar ze altijd op hebben gewacht blijkt opeens een straf. Alleen door actief te blijven – in een baan of vrijwilligerswerk – kun je overleven, met alleen vrije tijd kun je geen zin aan een bestaan geven.”

Is het zo erg gesteld met de Fransen? Er zijn er ook veel die hard werken.

“Zeker, maar voor een te groot aantal is arbeid synoniem met lijden, met verstikkende orders en consignes. Het idee dat je je kunt ontplooien in je werk, dat je waardevolle relaties aanknoopt met anderen, of dat het alleen al de moeite waard kan zijn om andere mensen te zien, ook al is wat je doet niet interessant, is hier zwak ontwikkeld. Men ziet niet dat juist non-activiteit leidt tot een isolement en een gedwongen tête-à-tête met een echtgenoot de reden is voor de sterke toename van het aantal scheidingen onder 50-plussers.”

Is de moeizame verhouding van Fransen met arbeid de enige reden waarom deze hervorming zo’n fiasco is geworden?

“Gebrek aan politiek vakmanschap speelt ook een rol, de ingreep is heel erg slecht uitgelegd. Het gaat niet alleen om langer werken, de regering wil ook het stelsel wijzigen, de verschillende regels (42 in totaal, red.) moeten worden vervangen door één universeel puntensysteem. Dat is een technisch verhaal dat niemand goed heeft begrepen. Macron is allesbehalve een sterke figuur, hij zou onze heelmeester worden maar heeft de patiënt alleen maar zieker gemaakt. En ook zijn ministersploeg loopt niet over van talent. Maar de belangrijkste onderliggende oorzaak van dit drama is de Franse mentaliteit, de arbeidscultuur.’

Waar komt die afkeer van werk vandaan?

“Het is een erfenis van het katholicisme, de adel en het antikapitalisme. Het katholicisme waardeert werk niet in dezelfde mate als het protestantisme, dat het aanprijst als een manier om de Here te eren. Aristocraten vonden werken iets voor horigen en boerenkinkels, de adel wijdde zich aan de jacht en de oorlog.

“Het antikapitalisme legt uit dat we ons niet in de luren moeten laten leggen door het moderne werknemerschap met een cao. Want dat is niets minder dan de voortzetting van de slavernij met andere middelen. Zo criminaliseer je activiteit en komt nietsdoen op een hoger plan te staan.

“Je kunt ook zeggen dat het oude aristocratische dedain voor arbeid nu algemeen is geworden. Ik hoorde deze week nog een heel debat op de radio over ‘het recht op luiheid’. Met twee, drie uur werken per dag zou het ook wel gaan, voor de rest kunnen we ons gaan amuseren. Het leidt tot een nieuwe paradox: de elite laat zich erop voorstaan zich kapot te werken, want daarmee onderstreep je je status, maar de meerderheid haalt er de neus voor op. Werk is nu ook een rechtse waarde geworden, als je zegt ‘er moet meer worden gewerkt’, ben je rechts. Dat was vroeger eerder andersom.”

Welke van de drie bronnen die u noemt weegt het zwaarst volgens u?

‘Het antikapitalisme is het meest expliciet anti-arbeid. Zie bijvoorbeeld de profetie dat de automatisering werk overbodig zal maken en dat het daarom idioot is om van mensen te verlangen dat ze langer werken. Het zou veel beter zijn om het einde van de arbeid te accepteren. En dat we allemaal gaan leven van een basisinkomen dat we financieren met een belasting op robots en niet te vergeten de grote vermogens: zo creëer je welvaart zonder te werken. De socialistische presidentskandidaat van 2017, Benoît Hamon, heeft dit ook echt voorgesteld.

“Er stond een fraaie slogan op een muur in Parijs: ‘Laten we staken tot ons pensioen’. Dat vat de sfeer mooi samen. En het erge is dat de meeste intellectuelen dit sentiment aanmoedigen. De historicus Pierre Rosanvallon klaagde bijvoorbeeld dat er een enorme ongelijkheid bestaat ten opzichte van de langere levensverwachting, in Frankrijk 85,7 voor vrouwen en 79,8 voor mannen. En dat we daarom absoluut tegen de hervorming moeten zijn. Alsof hier niet veel andere andere factoren meespelen zoals erfelijkheid en de vraag hoe iemand leeft.

“Waar je Rosanvallon ook niet over zal horen is dat volgens het Insee, (het Franse CBS, red.) een laagopgeleide vrouw die te maken heeft met moeilijke arbeidsomstandigheden gemiddeld langer leeft dan een hoogopgeleide man met een leidinggevende functie. Alles wordt negatief benaderd, om steeds maar te kunnen vertellen dat eigenlijk alleen de rijken een lang en goed leven hebben en dat de armen jong sterven. We verkeren in een staat van collectieve ontkenning en geven ons massaal over aan een permanente klaagzang: het leven is loodzwaar, mensen lijden en zijn ongelukkig.”

Nu zullen veel mensen zeggen: Bruckner leeft van zijn pen, hij heeft makkelijk praten vanachter zijn bureau.

“Dat is ook een heel erg Franse reactie. Ik ben bevoorrecht, zeker. Alleen heb ik mijn schrijverschap zelf opgebouwd. Maar het idee dat je ook zelf verantwoordelijk bent voor hoe het je vergaat, materieel en fysiek, is hier ook al nagenoeg onbekend. Altijd wordt ‘de samenleving’ ter verantwoording geroepen of ‘de liberale markteconomie’, ‘de bourgeoisie’: het ligt altijd aan anderen. Dat brengt mij gelijk bij een vierde factor, de almacht van de staat. De Franse Revolutie heeft hier bepaald geen verandering gebracht: koning en feodalisme verdwenen, maar de almacht van de staat is gebleven. Nog steeds kijkt iedereen hier naar boven, waar het heil vandaan moet komen. De staat is vader en moeder tegelijk en moet voor alles zorgen.”

Ondanks alles zegt een meerderheid volgens peilingen dat langer werken onvermijdelijk is

“Het is op het schizofrene af, men begrijpt het probleem, maar wil geen verandering. Ik verwacht dat de onrust en stakingen aanhouden, tot juni, daarna gaan we op vakantie. Ik ben er niet gerust op, er is veel geweld en we hebben een president zonder autoriteit die geneigd is tot toegeven. Tegelijk zie ik ook geen alternatief voor hem.”

Is verandering dan echt niet mogelijk?

“Het zal heel moeilijk zijn omdat een hervormer het uiteindelijk moet opnemen tegen de angst voor de dood van de Fransen. ‘We hebben niet het leven gehad dat we verdienen en nu nemen ze ons ook nog het pensioen af’, dát gevoel zit achter al die opwinding. De herfst moet ons verlossen van de ontberingen die we in de lente en de zomer hebben doorstaan. Ga er maar aanstaan als mensen er zo over denken.”

Lees ook:

Franse vakbonden hopen op een nieuwe ‘revolutie’

De eerste dag van de staking in Frankrijk tegen een hervorming van het pensioenstelsel was een succes voor de vakbonden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden