AnalyseRussisch gas

Waarom Nederland zo aan die omstreden Nord Stream-gaspijp hangt

Het buizenstelstel in het Duitse Radeland bij Hamburg, waar gas uit de Nord Stream 2 moet worden opgevangen, en de ‘routeás’ van Noord Stream 1 en 2.Beeld Getty Images

De gaspijp Nord Stream, ooit symbool van goede Europese samenwerking met de Russen, wordt nu gezien als middel om het Kremlin te treffen “daar waar het het echt pijn doet”.

Dit is een verhaal over een pijp. Een gaspijp waar ooit in Europa verlangend naar werd uitgekeken, maar die nu symbool staat voor de beroerde relatie van Europa met Rusland. Het is een actueel verhaal, nu de vergiftiging van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny aanleiding is voor een fel debat over de wenselijkheid van de Nord Stream 2, de bijna voltooide verdubbeling van de pijpverbinding tussen Rusland en Duitsland. De Tweede Kamer dwong het ­kabinet deze week dankzij een motie van GroenLinks, D66 en ChristenUnie om een veel hardere koers te varen in Europa met betrekking tot dit energieproject. De hoofdeigenaar van de pijp, het Russische Gazprom, probeert uit alle macht onder nieuwe strengere Europese regels uit te ­komen. Nog niet zo lang geleden kreeg deze lobby flinke steun van Nederland.

Daarmee is het verhaal van de gaspijp ook een oud verhaal, dat de huidige twist over de Nord Stream 2 in een ander daglicht zet. Nederland was in Europa decennialang een van de grootste pleitbezorgers van het project, samen met de Duitsers. De Nederlandse Gasunie heeft een klein aandeel in de Nord Stream 1, het Brits-Nederlandse Shell investeert in pijp nummer 2, bedrijven als Boskalis, Van Oord en Allseas bouwden eraan mee. Nederland heeft altijd op het standpunt gestaan dat deze projecten ‘economisch’ zijn. Maar als een duik in de geschiedenis één ding helder maakt: de geo­politiek is nooit ver weg.

Nieuwjaarsdag 2009, tien uur ’s ochtends. De meeste Russen en Oekraïners liggen hun feestroes nog uit te slapen als een dienstbevel vanuit het Kremlin zijn weg vindt helemaal naar de controlekamers van de Broederschapspijp. Deze megapijpleiding voert gas aan vanuit de rijke velden in Siberië, dwars door Oekraïne naar Europa. Knarsend komt de gastoevoer naar Oekraïne tot stilstand. President Poetin heeft zijn dreigement uitgevoerd: de maat is vol. Oekraïne heeft een gasschuld van meer dan twee miljard dollar en Rusland heeft dringend contanten nodig. Het land lijdt onder de wereldwijde financiële crisis.

Europa schiet in een crisissfeer. In de boardrooms van Duitse en Italiaanse gas­bedrijven, al decennialang grote klanten van het Russische gas, grijpen ze de telefoon. Wat doen jullie nu? Het leeuwendeel van de Russische gasexport stroomt door Oekraïne, en ineens stokt de stroom. Kiev en Moskou ruziën over wiens schuld dat is, en of Oekraïne gas steelt voor eigen gebruik. Het is ver onder nul graden die maand. In het oosten van Europa vriezen mensen dood in hun flats. Pas na diplomatie op het hoogste ­niveau stromen drie weken later de gas­moleculen weer richting Europa.

Oekraïne betaalt de tol

De gasoorlog van begin 2009 is niet het eerste conflict dat Rusland uitvecht met een van de voormalige Sovjetrepublieken. Het is wel de allereerste keer dat ook West-Europese landen de gevolgen voelen in hun ­huizen en fabrieken. En hypocriet of niet, daarmee staat het thema energieveiligheid ineens met stip boven aan de agenda in Brussel. Hebben de Russen dus in hun eigen voet geschoten, door de kraan zolang dicht te draaien? Dat is slechts ten dele waar. Het is Oekraïne dat uiteindelijk de tol betaalt. Want die koude januaridagen van 2009 besluit de EU dat het gedaan moet zijn met de grote afhankelijkheid van Oekraïne als bijna het enige doorvoerland, en de ellende van de verzuurde relatie tussen Moskou en Kiev.

De gasoorlog geeft de bouw van de eerste Nord Stream daarom vleugels. Al jaren spreken ministers en ceo’s  van de grootste energieconcerns in Groot-Brittannië, Duitsland, Frankrijk en Nederland over een directe verbinding met Rusland over de bodem van de Oostzee. De Russen hebben zich een stabiele partner getoond met hun gasleveranties en de vraag is groot. De Britten, maar ook de Nederlanders, kijken vooruit naar de tijd dat hun eigen voorraden uitgeput raken. Vooral Nederland is heel actief. De Gasunie heeft sinds de jaren negentig goede banden met Gazprom en wil graag deelnemen aan het project, waarvan Gazprom hoofdeigenaar is. Dat lukt na veel lobbywerk in 2006, hoewel de deelname pas in de jaren erna officieel wordt beklonken. De Nord Stream is een bijzonder project, omdat het de eerste keer is dat het Westen niet alleen materiaal levert, maar ook direct investeert in een gaspijp die in Rusland begint. Beschermheer is niemand minder dan oud-bondskanselier Gerhard Schröder, die meteen na zijn aftreden voorzitter van de raad van commissarissen van de Nord Stream wordt.

Beeld Louman & Friso Nijmegen

Rusland kan deze vrienden goed gebruiken. Want in 2009 treedt in de EU een nieuw pakket energieregels in werking, waarover jaren is onderhandeld. De regels gaan over verdere liberalisering van de gasmarkt. De Russen zijn vooral gekant tegen een eis die bekend raakt als de ‘anti-Gazpromclausule’: energiebedrijven uit landen buiten de EU moeten voortaan voldoen aan Europese ­eisen als ze in de EU zaken willen doen. Het is bedoeld om de macht van staatsmonopolisten zoals Gazprom te temperen, die in de EU overnames zouden willen doen. Voor Gazprom betekent het dat het zijn activiteiten zou moeten splitsen in een transport- en productietak en dat ook derden toegang moeten krijgen tot hun gaspijpen tegen ­betaling. Ook als die buiten de EU beginnen.

Die eisen klinken bekend. Het zijn inderdaad dezelfde regels die de Europese Unie vorig jaar in de nieuwe Gasrichtlijn uiteindelijk aanscherpte, en waar Nederland zich lang tegen verzette. Pas na een motie van GroenLinks-Kamerlid Bram Van Ojik gaf het kabinet onder druk van de Kamer dit verzet in 2018 op.

In 2009 is het nog lang niet zover. De Nord Stream 1 heeft een uitzonderingsstatus, tot chagrijn van nieuwe lidstaten als ­Polen en de Baltische Staten. Het lijkt het Molotov-Ribbentrop-pact wel, sneert een Poolse minister, een verwijzing naar de gemene zaak die Hitler-Duitsland en Stalins Rusland over de hoofden van de Polen maakten. Opmerkelijk genoeg wordt met een beroep op de Europese regels wel een andere Russische pijpleiding gedwarsboomd in het zuiden van Europa. De Southstream moet gas door de Zwarte Zee naar Bulgarije, de Balkan, Griekenland en Italië brengen, maar de EU steekt er tot frustratie van Bulgarije een stokje voor. Waarom mogen de Duitsers wat wij niet mogen, foeteren de Bulgaren. Het project zal uiteindelijk jaren later in kleinere vorm terugkeren. Het tekent de verhoudingen binnen de Unie, waar Duitsland een sterke positie inneemt.

Desondanks moet de Nord Stream 2, een verdubbeling van de bestaande lijn, vanaf het begin flink lobbyen in Brussel om ook een uitzondering op de regels te blijven. Dat valt niet mee, zeker niet als na 2014 van­wege de inval op de Krim, de oorlog in Oost-Oekraïne en het neerhalen van de MH17 de vriendschap met Rusland in Duitsland en Nederland sterk bekoelt.

Amerikaans verzet

De VS zijn ondertussen gekant tegen alles wat Europa afhankelijker maakt van Russisch gas. Zij zien liever dat Europa meer vloeibaar gas koopt uit Amerika, of dat er meer gas uit Noord-Afrika of het Midden-Oosten wordt gehaald. Ook dit verzet heeft een lange voorgeschiedenis. Al in de jaren tachtig van de vorige eeuw keert president Ronald Reagan zich tegen de bouw van de eerste grote exportpijp uit Siberië, de Yamal-pijp. Net als zijn latere opvolger Donald Trump gebruikt Reagan sancties om de Europeanen in het gareel te dwingen, maar het mag niet baten. Vergeefs biedt hij Amerikaanse kolen aan, alles opdat Europa minder Sovjetgas afneemt. In geheime memo’s van de CIA, die ruim een kwarteeuw later via Wikileaks boven water komen, verzuchten de Amerikanen: ‘Velen in Europa geloven, of willen geloven dat een tevreden Russische beer over het algemeen minder gevaarlijk is dan een hongerig exemplaar’.

Precies die visie op de Russische beer is wat Nederland jarenlang met verve uitdraagt. Alleen kan Nederland niet langer met zijn eigen gasvoorraden bijspringen in geval van nood, zoals de CIA in 1981 nog analyseert. De gaswinning in Groningen stopt binnenkort. De vraag naar Russisch gas blijft daarom juist toenemen, aldus minister Blok van buitenlandse zaken vorige week tegen de Kamer. En Nederland is er ­jarenlang van uitgegaan dat het met opslag en infrastructuur een spilfunctie zou houden in het verdelen van dit Russische gas, net als de Duitsers overigens. Duitsland heeft het gas, veel meer nog dan Nederland, nodig omdat het versneld van andere fos­siele bronnen en kernenergie af wil.

Bovendien heeft Europa met deze gaspijp gekregen waar ze jarenlang naar streefde, namelijk het omzeilen van Oekraïne, al wordt dat argument nu omgekeerd gebruikt. Tegenwoordig klinkt het dat Europa ook zonder Nord Stream 2 kan, omdat er ­genoeg capaciteit is via Oekraïne en elders.

Zal er gas gaan stromen door de nieuwe pijp? Kamerlid Van Ojik heeft gelijk dat het niet voltooien van de Nord Stream 2 ‘een van de weinige acties kan zijn die het Kremlin echt pijn doet’, namelijk in de schatkist. Strikte naleving van de Europese regels zal ook financiële consequenties hebben voor de Russen, maar de tegenkrachten zijn sterk. Gezien de geschiedenis ligt het meer voor de hand dat Nederland, achter de brede rug van Duitsland, voorlopig doorgaat de beer tevreden te stellen.

Begin volgend jaar verschijnt ‘Gronings goud – over de macht van het gas en de rol van Rusland’ bij Ambo|Anthos, waarin Wendelmoet Boersema het onbekende verhaal vertelt van het Groningse gas, de Russen en geopolitiek.

Lees ook:

Duitsland wil streng zijn tegen de Russen. Maar wat te doen met het gas?

Terwijl de Russische oppositieleider Aleksej Navalny langzaam ontwaakt uit zijn kunstmatige coma in het Berlijnse Charité ziekenhuis, houden Duitsers zich bezig met de vraag: hoe nu verder? 

Waarom de VS de aanleg van de Nord Stream 2-gaspijp willen voorkomen

Amerika probeert met sancties de aanleg van de Nord Stream 2 te verhinderen. Dat is rijkelijk laat: de gaspijpleiding is al bijna af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden