ReportagePresidentsverkiezingen

Waarom de zoon van oud-dictator Marcos misschien de nieuwe Filipijnse president wordt

Ferdinand ‘Bongbong’ Marcos is de zoon van ex-dictator Ferdinand Marcos. Nu is hij de favoriet voor het presidentschap. Beeld AFP
Ferdinand ‘Bongbong’ Marcos is de zoon van ex-dictator Ferdinand Marcos. Nu is hij de favoriet voor het presidentschap.Beeld AFP

De zoon van de vroegere dictator Ferdinand Marcos is de grote kanshebber in de Filippijnse presidentsverkiezing van maandag. Waarom kiezen veel Filippino’s voor hem? Op zoek naar een antwoord in de thuisbasis van een politieke dynastie.

Gijs Moes

In Laoag is de familie Marcos overal. De provincieplaats in het uiterste noorden van de Filippijnen kleurt rood van de portretten van de verschillende kandidaten die behoren tot ‘Team Marcos’. Niet alleen presidentskandidaat Ferdinand ‘Bongbong’ Marcos, maar ook zijn zoon Sandro Marcos, die het parlement in wil, zus en senator Imee Marcos, haar zoon Matthew Manotoc Marcos, die burgemeester is van Laoag, en veel kandidaten voor lagere posities.

We zijn hier in Marcosland, zeggen voor- en tegenstanders van de veruit machtigste familie in de provincie Ilocos Norte, waarvan Laoag de hoofdstad is. Op straat is het gezellig druk, kinderen haasten zich naar school terwijl de temperatuur al boven de dertig graden kruipt, straatverkopers venten hun waren uit en de bestuurders van tricycles, motors met zijspan voor passagiersvervoer waar een Nederlander amper in past, zijn goed ingepakt tegen het stof en de brandende zon, op zoek naar klanten.

null Beeld

Ruzie met de Fariñas-clan

Toch steunt niet heel Laoag de familie Marcos. Er is een traditionele tegenstander, de familie Fariñas die ook veel kandidaten heeft van wie overal posters te zien zijn. Een week voor de verkiezingen dreigde een ruzie tussen leden van de Fariñas-clan en die van Marcos zelfs op een schietpartij uit te lopen. Maar de vraag is hoe wezenlijk de Fariñas-oppositie is, kenners van de lokale politiek zien de twee families als rivalen om de macht die inhoudelijk weinig van elkaar verschillen.

Verstopt in een druk zijstraatje in het centrum van Laoag bevindt zich de echte oppositie: het hoofdkantoor van de lokale campagne van presidentskandidaat Leni Robredo. Zij is de enige in het diverse veld van kandidaten die een kans maakt, een kleine kans volgens de peilingen, om te voorkomen dat een Marcos weer het land gaat leiden. Weer, want Bongbong (64) is de zoon van Ferdinand Marcos, president en dictator van de Filippijnen tot 1986, toen hij door een volksopstand werd verjaagd vanwege mensenrechtenschendingen en vergaande corruptie.

Ferdinand Marcos en zijn vrouw Imelda verlieten destijds het land met Bongbong en zijn twee zussen en verhuisdozen vol juwelen en cash geld. Volgens schattingen van de Filippijnse overheid heeft de voormalige dictator tijdens zijn ruim twintig jaar durende bewind in totaal vijf tot tien miljard dollar aan publiek geld achterover gedrukt.

De oude Marcos tussen de groten der aarde

In die periode zijn volgens mensenrechtenorganisaties duizenden Filippino’s buitengerechtelijk geëxecuteerd, tienduizenden gemarteld en nog veel meer opgesloten vanwege hun mening, vooral sinds het uitroepen van de staat van beleg in 1972. Marcos verkeerde met de groten der aarde en behield tot vlak voor zijn val de steun van de Verenigde Staten.

In de Filippijnen is de nagedachtenis aan die tijd dubbel, en vooral voor de jonge bevolking ver weggezakt. In schoolboeken gaat het vooral over Marcos’ verdiensten, zoals de aanleg van infrastructuur. Voor veel mensen is hij nog altijd een icoon, terwijl anderen met afschuw terugdenken aan de politieke vervolgingen.

Bongbong, midden, met links zijn zoon Sandro and rechts neef Matthew. Beeld AFP
Bongbong, midden, met links zijn zoon Sandro and rechts neef Matthew.Beeld AFP

“Ferdinand Marcos wordt hier vereerd, vergoddelijkt zelfs”, zegt Christian Arillera (33), die in Laoag de deur-tot-deurcampagne voor Robredo leidt. “Hij is de trots van de Ilocanos.” Arillera maakt het thuis ook mee. “Mijn oma en tantes zijn voor Marcos, dat zorgt voor moeizame discussies. Zij zeggen: we stemmen op de zoon van de man die onze province op de kaart heeft gezet. En het klopt, Marcos senior heeft Ilocos ontwikkeld. Maar het is maar de vraag of dat nu weer zal gebeuren en ondertussen is er overduidelijk veel corruptie.”

Arillera, ‘altijd al progressief’, is voor de eerste keer zo actief in een campagne. Hij heeft zich laten meeslepen door Leni Robredo, die staat voor eerlijk en transparant bestuur, meer aandacht voor onderwijs en voor rechten voor vrouwen en minderheden. Miljoenen jongeren zetten zich voor haar in, ook hier in Laoag zijn het vooral twintigers die in het kleine kantoortje folders vouwen en zich klaarmaken om weer langs de deuren te gaan.

Campagne voeren voor de tegenkandidaat is niet makkelijk in Ilocos, zegt Arillera. “We komen heel veel weerstand tegen, online maar ook op straat. We hebben zelfs agressie meegemaakt. Dat was te verwachten, dit is nu eenmaal Marcosland. Dat komt door het onderwijs, in de geschiedenisles wordt Ferdinand Marcos verheerlijkt.”

Villa’s aan het meer

Die verering blijkt ook in het ‘Malacañang van het Noorden’, de voormalige residentie van Ferdinand Marcos en zijn vrouw Imelda, bij het iets verderop gelegen stadje Paoay. Het is een fraaie, grote villa, gelegen in een park aan een meer. Aan de overkant staat een andere villa, waar de lokale concurrentie uitdagend een groot spandoek heeft opgehangen: ‘Fariñas 2022'.

In de grote hal, direct achter de ingang, bewonderen bezoekers twee geschilderde portretten van Ferdinand en Imelda in vol ornaat. Ze maken een koninklijke indruk. De vloer van de hal is van marmer, verder zijn er open ramen en veel hout. Een groot terras kijkt uit over het meer.

Beneden is ook de slaapkamer van zoon Bongbong, met een merkwaardig schilderij waarop hij is afgebeeld als een moderne Sint-Joris. Welke draak hij verslaat, is niet te zien.

Schilderij van Bongbong Marcos als Sint-Joris. Beeld Rion Villaluz
Schilderij van Bongbong Marcos als Sint-Joris.Beeld Rion Villaluz

Ook beneden is het kantoor van vader Ferdinand, met de leuze ‘We will make this nation great again’ – daar was hij eerder mee dan de Amerikaanse president Trump. In de bibliotheek hangen foto’s van Marcos’ ontmoetingen met Mao Zedong, Richard Nixon, Indira Gandhi en Fidel Castro.

Een grote houten trap leidt naar boven, naar een ruime ontvangsthal met ronde tafels en stoelen. In de grote masterbedroom hangen namaak-klassieke schilderijen. Geen spoor van de verdwenen werken van onder meer Picasso, Van Gogh, Monet en Goya die ooit in het bezit van de familie waren.

Gaten in de houten vloer

Het onderhoud aan de villa, nu in handen van de lokale overheid, laat te wensen over. Er zitten gaten in de houten vloer, het beddengoed is vaal en de verf op veel plaatsen afgebladderd. De inkomsten – de villa is te huur voor feesten en partijen – komen blijkbaar elders terecht.

In de hal boven hangen familiefoto’s die door vocht lijken aangetast, nog net te ontwaren zijn de beelden van een tennissende en golfende president. Alles straalt een jarenzeventigsfeer uit van onbezorgde rijkdom, vliegreizen en internationale jetset.

‘Autoritaire nostalgie’ noemt Jean Franco dit beeld van het gouden koppel dat hun land verheft en met de groten der aarden omgaat. De hoogleraar politicologie aan de Universiteit van de Filippijnen in Manila ziet dit sentiment als de belangrijkste reden voor veel Filippino’s om toch weer op een Marcos te stemmen.

Daarbij speelt mee dat de media weinig kritisch zijn, grote tv-stations zijn in handen van vrienden van de vertrekkende president Rodrigo Duterte. De meeste Filippino’s halen hun informatie van de sociale media, vooral Facebook is populair.

De zonden van de vader?

Volgens frater J.R. Bilangel (35) wordt de Marcos-nostalgie bewust ingezet in de campagne. Bilangel leidt in Laoag de congregatie van de redemptoristen, die zich wijden aan evangelisatie en steun aan de armen.

“Hun hele campagne is gebaseerd op het idee: tijdens de periode van Ferdinand Marcos was alles beter. En de mensen zijn teleurgesteld in de ontwikkeling sinds die tijd”, zegt Bilangel. “Maar er zijn toen vreselijke dingen gebeurd.” Natuurlijk, de zonden van de vader kunnen de zoon niet zomaar aangerekend worden. “Maar Bongbong vergelijkt zichzelf met zijn vader, terwijl hij hier als gouverneur nogal afwezig was.”

Op de prestaties van Ferdinand Marcos en Imelda, zeer invloedrijk aan zijn zijde, is het ook een en ander af te dingen. In de villa hangen foto’s van hun belangrijkste projecten, zoals het Cultureel Centrum in Manila. Onvermeld blijft de ramp die daar plaatsvond, waarschijnlijk vanwege de haastige bouw. Kort voor de opening in 1981 stortte een verdieping in, waarbij meer dan honderd bouwvakkers omkwamen. Ook ontbreekt het plan voor de kerncentrale in Bataan, een aardbeving- en tsunamigevoelig gebied bij een vulkaan. De bouw kostte miljarden maar de centrale heeft nooit energie geproduceerd.

De Mariano Marcos State University, genoemd naar Ferdinands vader, staat er nog wel, in het stadje Batac. Het voorterrein wordt gedomineerd door een standbeeld van de trotse vader. In de Ferdinand E. Marcos Hall werkt Herdy L. Yumul, associate professor en directeur communicatie van de universiteit.

Hoogleraar Herdy L. Yumul Beeld Rion Villaluz
Hoogleraar Herdy L. YumulBeeld Rion Villaluz

“Marcos, die hier zelf vandaan kwam, zag dat veel jongeren met toekomstdromen niet naar Manila konden voor een opleiding”, zegt Yumul. “Daarom maakte hij hier van scholing voor iedereen een prioriteit.” De universiteit is zeker geen propaganda-instelling, zegt Yumul. “We zijn heel kritisch. Alle medewerkers hebben een positie op basis van verdienste, niet vanwege nepotisme.”

Yumul verklaart de blijvende populariteit van Ferdinand en Isabel: “Mensen kijken naar hun verdiensten: de snelwegen, de scholen, universiteiten, ziekenhuizen en cultuurtempels. Dat is ook waarom mensen kiezen voor Bongbong Marcos.” De presidentskandidaat zelf zegt zelden iets over de gebeurtenissen in de periode dat zijn vader aan de macht was.

Haar terugkeer op vliegveld Aquino

Ferdinand Marcos overleed drie jaar na de vlucht naar Hawaï en in 1991 konden Imelda en de kinderen terugkeren naar Manila. Ze landden daar op het vliegveld dat inmiddels was genoemd naar Ninoy Aquino, de oppositieleider die het bekendste slachtoffer van de Marcos-dictatuur werd. Aquino zat zeven jaar vast, vertrok daarna naar de Verenigde Staten maar besloot in 1982 terug te keren, ondanks bedreigingen. Direct na aankomst op het vliegveld werd hij in het achterhoofd geschoten, naar later bleek door geheim agenten die hem oppakten. Zijn dood verhevigde de protesten, die leidden tot de val van Marcos.

Natuurlijk zijn er fouten gemaakt in Marcos’ tijd, erkent Yumul. “Ik zeg niet dat dat onjuist is, maar er zijn ook mensenrechtenschendingen en corruptie geweest onder latere presidenten.” De drugsoorlog van de nu vertrekkende president Rodrigo Duterte heeft volgens schattingen zelfs tienduizenden mensen het leven gekost.

Ook het afkondigen van de staat van beleg door Marcos valt te begrijpen, meent Yumul. “Hij deed wat destijds nodig was om het communisme te bestrijden en de vrijheid te verdedigen.” Nu hebben de twee machtige families de handen ineen geslagen: dochter Sara Duterte is kandidaat-vicepresident naast BBM, zoals Bongbong Marcos voor het gemak wordt genoemd.

Yumul lijkt een beetje genoeg te hebben van alle kritiek op BBM, die volgens de peilingen op een royale overwinning afstevent. “De vredelievende, eenvoudige Filippino’s kijken alleen naar wat er dankzij de familie is bereikt. Het zijn vooral de academisch geschoolden en de media die andere verhalen verspreiden. Zij demoniseren de familie.”

De strijd met een hoofdrol voor sociale media

Als communicatie-expert is Yumul zeer geïnteresseerd in deze verkiezingscampagne, waarin sociale media een hoofdrol hebben. Facebook, Instagram, Tiktok, alles wordt ingezet. En waar Leni Robredo inhoudelijk wijst op haar plannen en het gebrek daaraan van haar tegenstander, werkt Marcos vooral aan zijn beeldvorming.

Een filmpje waarin Bongbong een kus geeft aan een buste van zijn vader, die door een aanhanger in de menigte wordt aangereikt, is al bijna twintig miljoen keer bekeken. Leni Robredo wordt ondertussen zwartgemaakt in soms zeer vergezochte video’s, waarin bijvoorbeeld zus Imee Marcos en een influencer de duivel uitdrijven bij een vrouw met bijna dezelfde naam als de progressieve presidentskandidaat.

Volgens Maria Ressa, oprichter van de kritische nieuwssite Rappler en winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, vieren nepnieuws en stemmingmakerij hoogtij op de sociale media. Maar Yumul ziet die filmpjes als ‘democratisering van de media’. “Mensen hoeven niet meer af te gaan op experts, ze kunnen hun eigen waarheid zoeken. Nepnieuws? Wie heeft de waarheid in pacht? Het is echt niet zo dat Marcos-aanhangers misleid worden.”

Niet alleen nostalgie trekt de Filippino’s naar Marcos, zegt Yumul. “De mensen herkennen in BBM zijn vader, maar zien ook zijn eigen prestaties. Tot 2007 was hij hier gouverneur en hij heeft Ilocos Norte tot het centrum van duurzame energie gemaakt, met de bouw van windmolens.”

Op basis van de peilingen en van wat hij om zich heen hoort, verwacht Yumul dat Bongbong Marcos met een meerderheid gekozen zal worden. Dat is al lang niet meer gebeurd en het is ook niet noodzakelijk. De Filippijnse presidentsverkiezing kent maar een ronde waarin de kandidaat met de meeste stemmen wint. Duterte werd zes jaar geleden president met nog geen 40 procent van de kiezers achter zich.

Bongbongs zus Imee is ‘echt slim’

“Met meer dan 50 procent heeft BBM een echt mandaat, dat is al meer dan vier decennia niet gebeurd. Dan kan hij des te meer leveren, zeker als hij een goed kabinet samenstelt.” Die medewerkers zal hij hard nodig hebben volgens critici, die zeggen dat Bongbong Marcos nogal lui is. Yumul formuleert dat anders: “Ja, hij is niet zoals zijn zus Imee: die is echt hands-on, zij let op de details. BBM is meer iemand die zijn team de ruimte geeft en zelf het overzicht houdt.”

In Paoay, vlak naast de eeuwenoude kerk San Augustin, zegt ‘Fernando Villanueva’ (niet zijn echte naam) dat Imee Marcos ‘echt slim’ is. “Veel intelligenter dan Bongbong.” De presidentskandidaat zelf claimt dat hij in Oxford is afgestudeerd, maar volgens die universiteit heeft hij na een kort verblijf alleen een speciaal diploma gekregen dat geen academische waarde heeft.

De enthousiast sprekende Villanueva (34) verkeerde enkele jaren in de directe omgeving van de oudere zus van BBM. “Ik zat in haar team, Imee en ik waren op driezoenenbasis.”

Marcos-aanhang bij een verkiezingsbijeenkomst. Beeld AFP
Marcos-aanhang bij een verkiezingsbijeenkomst.Beeld AFP

Hij werd gescout als jong talent, kort na zijn studie Engels en bedrijfskunde in Manila, en wellicht het belangrijkste: als echte Ilocano. “Ik ben hier geboren en opgegroeid. Zoals iedereen was ik vanaf mijn geboorte Marcos-supporter.” In het begin genoot Villanueva van zijn nieuwe rol. “Maar mijn perspectief veranderde, het leek wel de film The Devil Wears Prada. Imee behandelde mij wel goed, maar veel anderen niet. Ik heb gezien dat ze met eten of zelfs een glas gooide naar mensen als iets niet naar haar zin was.”

De ‘vele leugens’ zijn het probleem

De echte twijfels kwamen vanwege ‘de vele leugens’. Imees man liet een commercieel gebouw neerzetten in Laoag. “Gebouwd met overheidsgeld en bedoeld voor nieuwe ondernemers, maar alles was gereserveerd voor familiebedrijven.” Dus kreeg Villanueva de opdracht om tegen belangstellende ondernemers te zeggen dat het gebouw al vol was.

“Het gaat ze alleen om de façade, de buitenkant. Veel initiatieven worden niet doorgezet. Het is allemaal niet duurzaam, niet functioneel en nergens goed voor. Ze lieten een centrum voor toerisme neerzetten: helemaal leeg, met alleen een tafel en twee stoelen erin. En natuurlijk wordt alles gebouwd door bedrijven van de familie Marcos, die ten minste 20 procent winst behalen op die projecten.”

Bongbong Marcos zelf was gouverneur van Ilocos Norte van 1998 tot 2007, nadat hij begin jaren tachtig onder zijn vader als jonge man al vicegouverneur was geweest. Van zijn prestaties in de provincie, waar Yumul en andere aanhangers hoog van opgeven, is Villanueva niet zo onder de indruk. “Neem die windmolens, dat was een privaat project. Bongbong heeft alleen zijn handtekening gezet.”

Het team van Imee Marcos liep gestaag leeg en ook Villanueva vertrok. “Na twee jaar heb ik gewoon mijn verlenging niet getekend. Daarna heb ik geen enkele reactie gekregen.” Spijt heeft hij niet, al had hij rijk kunnen zijn. “Iedereen die dichtbij ze bleef is nu miljonair.”

De zelfstandige consultant werkt soms voor de overheid in de regio, waar ook zijn familie woont. “Daarom treed ik niet openlijk naar buiten en wil ik mijn naam niet bekendmaken. Maar ze weten wel hoe ik erover denk. Bang ben ik niet, ik weet hoe ver ik kan gaan.”

Hij plaatst grote vraagtekens bij de rol van de familie in zijn provincie en zijn land. “Als de gouverneur, de burgemeester van de regionale hoofdstad, veel gemeenteraadsleden, een senator, parlementariërs en straks de president allemaal van een familie zijn, dan is er wel iets grondig mis. Dat klopt niet.”

67 miljoen ingeschreven kiezers

Nu maakt hij zich zorgen voor wat komen gaat na 9 mei, de verkiezingsdag. “Ja, ik ben bang voor een Marcos-presidentschap. Ik denk dat hij zal winnen en dat maakt me verdrietig. Ik houd veel van de Filippino’s, ze verdienen de familie Marcos niet. Hun morele kompas is stuk, ze zijn corrupt. Maar de mensen hier kan het niet zoveel schelen, die zien de leden van de familie Marcos overal en zijn blij met de gebouwen en festivals. Ze vragen zich niet af van wiens geld dat allemaal gebeurt.”

Corruptie komt ook naar voren tijdens de verkiezingen zelf. Villanueva en anderen gaan ervan uit dat stemmen gekocht worden, al weet niemand op welke schaal dat gebeurt. De katholieke kerk heeft gelovigen verteld dat het acceptabel is om het geld aan te nemen en toch anders te stemmen.

Volgens hoogleraar Franco zullen de verkiezingen in grote lijnen wel eerlijk verlopen en, ondanks incidenten, een redelijk beeld geven van de voorkeur van meer dan 67 miljoen ingeschreven kiezers. Er is een onafhankelijke kiescommissie die de procedure controleert, de Comelec. Probleem is wel, volgens critici, dat die commissie in de afgelopen zes jaar vooral is gevuld met vrienden van president Duterte.

Voor de media is het lastig werken in de Filippijnse verkiezingscampagne, zeker als het gaat om de familie Marcos. Journalisten vertellen over bedreigingen die zij online krijgen. Bongbong Marcos werkt liever met vloggers en influencers die leuke en kritiekloze video’s maken, hij geeft bijna geen interviews en heeft aan slechts een debat meegedaan.

In het hoofdkwartier van de campagne voor zijn zoon Sandro in Laoag zit een aantal mensen te wachten op instructies. Maar iemand te spreken krijgen blijkt lastig voor een buitenlandse verslaggever, de aanwezigen verwijzen naar elkaar en uiteindelijk naar de toevallig net afwezige campagneleider. Die gaat zeker terugbellen, maar dat is niet meer gebeurd.

De echte naam van Fernando Villanueva is bekend bij de hoofdredactie.

Hannah Faith Bagasani, BBM-stemmer Beeld Rion Villaluz
Hannah Faith Bagasani, BBM-stemmerBeeld Rion Villaluz

Stemmen op Marcos

Maricel Santos (37)

Verkoopt eten uit een karretje op straat in Laoag.
“Ja, ik stem op Bongbong Marcos. Je ziet hem altijd als er iets misgaat hier, dan helpt hij de mensen. Bijvoorbeeld na een tyfoon, dan zorgt hij dat de armen voedsel krijgen. Mijn familie is ook voor hem. Nee, ik stem niet op hem vanwege zijn vader. Als BBM wint, is er straks hopelijk geen armoede meer. Tijdens de pandemie waren het moeilijke tijden voor ons, ik kon niks verkopen. En nu hebben we weer te maken met hoge prijzen, voor olie, water en elektriciteit. Hopelijk lost hij dat op.”

Hannah Faith Bagasani (21)

Heeft een zomerbaantje als medewerkster van de toeristische dienst in Paoay, naast haar opleiding als lerares in het bijzonder onderwijs.
“Ik ben niet zo geïnteresseerd in politiek, ik vind het erg ingewikkeld. Maar ik stem voor BBM, de familie Marcos staat echt voor de Filippijnen. Ferdinand Marcos heeft veel infrastructuur aangelegd, zoals ziekenhuizen, dus laten we zijn zoon ook een kans geven. Ze zeggen: ‘Make the Philippines great again’. Vooral corruptie en drugsgebruik zijn nu problemen. Als mensen beginnen over mensenrechten en vrijheid, dan denk ik: dat is hun mening. Dat is toen gebeurd, er was een staat van beleg. Voor mij is het geen issue.”

Denise Tabia (40)

Verkoopt als vrijwilliger bij de parochie kruisbeeldjes en rozenkransen in de beroemde San Augustin-kerk in Paoay.
“Natuurlijk ben ik geïnteresseerd in de verkiezingen. Ik ben voor Bongbong, onze president. Hopelijk komen er nu veranderingen, het belangrijkste probleem is de corruptie. De Filippino’s willen ook dat hun president de armen helpt en dat hij optreedt tegen illegale drugs. Ja, BBM is absoluut de goede persoon, met het geschikte karakter. Dat de hele familie in de politiek zit is juist goed, zij doneren ook veel aan onze projecten. Over mensenrechten heb ik geen mening.”

Alexander Lopez (42)

Bestuurt een tricycle, een motor met overdekte zijspan waarmee hij passagiers vervoert in en rond Paoay.
“Ik stem op Bongbong Marcos. Waarom? Vanwege de investeringen van zijn vader, ik hoop dat hij daarmee doorgaat. Nu zijn er hier vooral kleine wegen, ik hoop dat er meer worden aangelegd. Hij zal niet corrupt zijn, denk ik, want hij is toch al rijk. En het maakt me niet uit dat hij uit een politieke dynastie komt, zolang er maar vooruitgang is.”

Lees ook:

Stemmende doden zijn nog het minste probleem bij de Filippijnse verkiezingen

Veel Filippino’s vrezen onregelmatigheden bij de komende presidentsverkiezing. Zo is het mogelijk dat overleden kiezers toch nog hun stem uitbrengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden