Maritieme grenzen

Waarom de macht op zee voor Turkije prioriteit is geworden

De Oruc Reis. Beeld REUTERS
De Oruc Reis.Beeld REUTERS

In de Turkse buitenlandse politiek is de macht op zee prioriteit geworden, wat het vinden van een uitweg uit het conflict op de Middellandse Zee extra lastig maakt. Waar komt de verandering vandaan?

Het Turkse onderzoeksschip Oruc Reis, dat in de oostelijke Middellandse Zee proefboringen naar gas doet, zou dinsdag terugkeren. Maar in plaats van een eind aan de missie kondigde de Turkse president Erdogan een verlenging aan tot 12 september. Ook deelde hij mee dat zijn land schietoefeningen in de buurt van Cyprus voorbereidt. “De oostelijke Middellandse Zee is een sleutelelement binnen de Turkse buitenlandpolitiek geworden”, zegt Amanda Paul, analist bij het European Policy Center in Brussel.

De regio is altijd al van strategisch belang geweest en de ruzies over de grenzen van de territoriale wateren en Economische Exclusieve Zones zijn ook niet van gisteren. Maar die zijn wel in een stroomversnelling terechtgekomen, toen een paar jaar geleden gas werd gevonden. Volgens Paul voelt Turkije zich buitengesloten. “Een blok van de landen Griekenland, Cyprus, Israël en de Verenigde Arabische Emiraten zijn met allerlei gasexploraties bezig en maken plannen voor een pijpleiding richting Europa. Turkije wordt daarbuiten gehouden en accepteert dat niet, net zo min als het de maritieme grenzen in de regio accepteert.”

Met ‘Mavi Vatan’ – het ‘Blauwe Vaderland’ – kiest Turkije voor de vlucht naar voren. Precies een jaar geleden dook er een foto van president Erdogan op waar hij voor een kaart stond waarop het ‘Blauwe Vaderland’ was aangegeven. Ankara claimt zo’n 400.000 vierkante kilometer in de Egeïsche, Middellandse en Zwarte Zee, onder meer ten koste van Griekenland. Het concept is vorig jaar officieel als politieke strategie aangenomen, vertelt Paul. “Doel is onder andere dat Turkije niet toegeeft als het op de oostelijke Middellandse Zee aankomt, het is echt een prioriteit van Ankara geworden.”

De marine was het ondergeschoven kindje

Twee gepensioneerde admiralen van de marine, Cihat Yaycı en Cem Gürdenez, hebben een belangrijke rol gespeeld bij het munten van de Blauwe Vaderland-strategie. En dat is heel opmerkelijk, zegt Turkije-expert Marc Pierini van denktank Carnegie Endowment. De marine was volgens hem eigenlijk altijd het ondergeschoven kindje binnen de Turkse defensie. “De luchtmacht was het ‘favoriete kind’ maar die speelde een prominente rol in de mislukte couppoging van 2016, net als de landmacht. De marine bleef daar destijds buiten en kon daarna een belangrijkere rol op de eerste rij verwerven.”

null Beeld
Beeld

Het nationalistische narratief van de twee gepensioneerde admiralen helpt volgens Pierini bovendien bij het afleiden van binnenlandse problemen.“De president heeft te maken met een enorme economische crisis in zijn land. De opiniepeilingen voor zijn regering zien er heel slecht uit.” Een element van binnenlandse politiek zal met de verkiezingen van 2023 in het vooruitzicht vast meespelen, denkt Paul. “Maar de strategie van het Blauwe Vaderland wordt zeker niet alleen door de regering gesteund; vrijwel alle politieke partijen staan erachter.”

Een Grieks eilandje vlak voor de Turkse kust

Dat Ankara vindt dat het water rondom Kastellorizo tot de Turkse Exclusieve Economische Zone zou moeten behoren, kan Pierini ‘van een afstandje gezien nog wel beargumenteren’. Het Griekse eilandje van nog geen 10 vierkante kilometer ligt meer dan 150 kilometer van het Griekse eiland Rhodos vandaan en maar een paar kilometer van de Turkse stad Kas.

Na de Eerste Wereldoorlog werd bepaald dat Turkije een aantal eilanden voor de kust af moest staan, in 1947 kwamen ze in Griekse handen. Volgens het zeerechtverdrag van de VN, dat midden jaren negentig in werking trad, konden die eilanden recht krijgen op een Exclusieve Economische Zone. Turkije heeft dat zogeheten Unclos-verdrag nooit getekend en vindt dat het continentale plat – het gebied dat vanaf het vasteland onder de zeebodem geleidelijk afloopt – bepalend moet zijn voor de maritieme grenzen. En het eiland Kastellorizo bevindt zich op het Turkse continentale plat, betoogt Ankara.

Turkse mariniers tijdens een oefening in 2019.  Beeld Reuters
Turkse mariniers tijdens een oefening in 2019.Beeld Reuters

“Omdat Turkije zo’n grote landmassa heeft langs de kust, verdient het wellicht een betere Exclusieve Economische Zone tussen het eiland Rhodos en Cyprus”, zegt Pierini. “Maar het probleem is dat Erdogan nieuwe regels bedenkt omdat de oude hem niet bevallen.” Pierini doelt daarmee op de in zijn woorden ‘bizarre’ overeenkomst die Ankara vorig jaar met de Libische regering in Tripoli sloot. De twee landen maakten toen afspraken over maritieme en economische grenzen in stukken zee die volgens Athene aan Griekenland toebehoren.

‘Sancties zullen Turkije niet stoppen’

Athene maakte bezwaar bij de Verenigde Naties en benadrukte dat de zeegebieden van Libië en Turkije niet eens aan elkaar grenzen. “In reactie op deze Turkse actie heeft Griekenland ook weer een akkoord gesloten met Egypte”, aldus Pierini. “En daarmee is de maritieme kaart nog gecompliceerder geworden dan die al was.”

Een snelle uitweg ziet de Turkije-expert vooralsnog niet. “Ik denk niet dat Erdogan wil onderhandelen.” Toch is de dialoog volgens Amanda Paul de enige manier om het conflict te beëindigen. “Ik denk bijvoorbeeld niet dat sancties Turkije zullen stoppen.” Volgens de analist wordt in Europa te weinig geprobeerd om het Turkse perspectief te begrijpen. “Het conflict wordt wel erg zwart-wit voorgesteld, waarbij Turkije als enige slechterik wordt gezien. Maar dat is zeker niet het complete plaatje. Alle actoren dragen bij aan de toegenomen spanningen. Ik zie bijvoorbeeld niet in hoe het sturen van de Franse marine en luchtmacht om Griekenland te steunen de situatie vooruit helpt.”

Zolang de betrokken partijen niet om de tafel zitten, moet in elk geval met man en macht worden geprobeerd om ongelukken te voorkomen, denkt Pierini. “Een paar weken geleden kwamen een Grieks en een Turks fregat met elkaar in botsing. Gelukkig zonder grote gevolgen. Maar zulke incidenten kunnen ook heel anders aflopen als bijvoorbeeld tientallen mensen gewond raken, met alle gevolgen van dien.”

Lees ook:
Het Griekse Kastellorizo hoopt vurig op deal met Turkije: ‘Daar aan de overkant wonen normale mensen’

Vanaf het Griekse eilandje Kastellorizo kun je Turkije zien. De overheidsrelatie met de buur is gespannen nu Ankara naar olie en gas zoekt in een betwist stukje zee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden