Oorlog in Oekraïne

Vrienden blijven met Rusland, handel drijven met het Westen: kan China deze balanceeract volbrengen?

De Russische president Vladimir Poetin en zijn Chinese collega Xi Jinping proosten tijdens een bezoek aan de Far East Street exhibition in het Russische Vladivostok, in september 2018. Beeld Reuters
De Russische president Vladimir Poetin en zijn Chinese collega Xi Jinping proosten tijdens een bezoek aan de Far East Street exhibition in het Russische Vladivostok, in september 2018.Beeld Reuters

Wat is de invloed van de oorlog in Oekraïne op de relatie tussen China en Rusland? En is Peking in staat om te bemiddelen? Vijf vragen en antwoorden.

Eva Rammeloo

Nu westerse sancties de Russische economie hard raken, is Moskou aangewezen op China. De Russische president Poetin en de Chinese Xi hebben een innige band, en die vertaalt zich onder andere in de toegenomen handel tussen China en Rusland. Dat percentage was vorige maand 12 procent hoger dan een jaar geleden.

Toch zit Peking met die vriendschap in zijn maag. Het voert een retorische balanceertruc op: neutraliteit voorwenden in de oorlog om de vriendschap met Rusland noch de economische relatie met het westen op te hoeven geven. Vijf vragen over de Russisch-Chinese relatie en de invloed van de oorlog.

Hoe ziet de Russisch-Chinese relatie eruit?

De Chinese Communistische Partij moest decennialang niet zoveel hebben van de Sovjet-Unie. De communisten steunden Mao in zijn vroege jaren, maar hij liet zich later niet meer de les lezen over wat socialisme zou moeten zijn. Toen de Sovjet-Unie in de jaren tachtig uit elkaar viel, verloor Moskou alle respect van de Communistische Partij (CCP). Inmiddels is China veel rijker dan Rusland, en de Communistische Partij houdt in Peking de touwtjes stevig in handen.

Wat Poetin en Xi gemeen hebben – naast hun leeftijd – is hun frustratie over hun voorgangers. Toen Poetin een KGB-agent was in de jaren tachtig, verzaakte Moskou om de boel bij elkaar te houden. Onder president Gorbatsjov werden glasnost en perestrojka geïntroduceerd – een poging om de Sovjet-Unie niet te laten instorten, maar dit mislukte. Onder president Jeltsin was de situatie niet veel beter: hij bracht Rusland aan de rand van de economische afgrond. Poetin erfde dus een lamgeslagen overheid. Ook Xi trof een corrupte partij die ver van het volk af stond. Beiden zijn er daarom op gebrand de grootsheid van hun land te herstellen. In eerste instantie trokken ze niet samen op, want dat zou een bedreiging vormen voor de Amerikanen. En dat wilde met name Peking voorkomen vanwege de hechte, economische relatie.

Maar sinds het aantreden van Trump stellen de Amerikanen zich assertiever op tegen Peking. Dus China heeft niet veel te verliezen bij een verbond met Rusland. Sinds een paar jaar zijn er gezamenlijke militaire oefeningen, een maanmissie en worden economische deals gesloten. En op 5 februari publiceerden Xi en Poetin zelfs een soort vriendschapsverbond.

De leiders vinden elkaar vooral in hun afkeer van de Verenigde Staten, en de westerse coalitie die de Amerikanen leiden. Die afkeer komt nu terug in de berichtgeving over het ‘conflict in Oekraïne’, zoals de Chinese staatspers de invasie noemt.

Of Poetin zijn vriend in Peking vertelde dat hij een oorlog in Oekraïne zou beginnen, en hoe heftig die oorlog zou worden – dat weet niemand. Chinese media nemen verhalen uit Russische media ondertussen klakkeloos over. Dat Amerikanen werken aan biologische wapens, bijvoorbeeld. En dat ze levensgevaarlijke virussen kweken die door trekvogels worden verspreid over Europese landen. Chinese docenten leren zelfs in speciale bijspijkerlessen dat de VS verantwoordelijk zijn voor het conflict in Oekraïne. Ze moeten ‘de gedachten en het begrip van leerlingen kunnen verenigen en op de juiste manier leiden’, aldus de Chinese pers.

De nieuwe vriendschap tussen Rusland en China laat zich nog nét niet vertalen in een bondgenootschap en heeft ook geen militaire component, maar ze haakt de landen wel stevig in elkaar. Buitenlandminister Wang Yi en zijn Russische collega Lavrov veegden tijdens hun ontmoeting op 30 maart ieder flintertje twijfel weg over hun vriendschap. Ze beloofden die verder te verdiepen. De relatie ‘heeft de toets van internationale turbulentie doorstaan’, aldus Wang Yi.

Wat zijn de risico’s voor China voor het aanhalen van de banden?

Poetin neemt in Oekraïne veel meer risico dan de Chinese leider lief is. De kern van het buitenlandbeleid van de Chinese communistische partij is dat ze zich niet bemoeit met de binnenlandse zaken van een ander land. Dus de inval valt in China zelf nauwelijks goed te praten. Maar als Poetin de oorlog nu verliest, slaat zijn vriend Xi een flater. Ze hadden immers een ‘ongelimiteerde vriendschap’, zoals in hun verklaring van begin februari stond. Het is niet alleen Xi’s persoonlijke risico. “Als China ervoor kiest om Moskou koste wat kost te blijven steunen, dan gaat ze samen met Rusland ten onder”, denkt militair deskundige Ni Lexiong in Shanghai.

En dat is een groot risico voor China. Want praktisch gezien is het nog te vroeg om te kiezen tussen Rusland of het Westen. Peking is te afhankelijk van Europa en de VS voor handel, investeringen en import van technologische kennis. Dus houdt de Communistische Partij vast aan haar gebruikelijke strategie om het westerse machtsblok uit elkaar te spelen. En die boodschap is ook zichtbaar in de staatsmedia. De Europeanen laten zich gebruiken door de VS, zo is daar te lezen. En: de Amerikanen zullen hen een dolk in de rug steken.

Dit soort retoriek levert een groot risico op, want die redenering is voor Europese landen ‘onvergeeflijk’, denkt de Duitse China-onderzoeker Mareike Ohlberg. Volgens haar toont het een gebrek aan inzicht in het historische kader van de solidariteit met Oekraïne. “China verliest het voordeel van de twijfel in Centraal- en Oost-Europa.” Zelfs de sympathie van Duitsland – dat onder Merkel nooit erg kritisch was – dreigt het te verliezen door niet te erkennen dat Poetin Europa een oorlog intrekt. Ohlberg refereert aan het Duitse trauma van de Tweede Wereldoorlog. “China begrijpt wel wat van Europese dynamiek. Maar het begrijpt weinig van de binnenlandse politiek binnen de meeste Europese landen.”

De VS waarschuwden Peking alvast dat ze niet moet proberen een slaatje te slaan uit een toegetakelde Russische economie. Dat is de rode lijn van het Westen: zodra China dikke vriend Rusland economisch of militair een helpende hand toesteekt, krijgt het zelf te maken met sancties.

Dat die boodschap toch wel aankomt in Peking, blijkt uit het feit dat managers van energiebedrijven door het ministerie van buitenlandse zaken zijn opgeroepen om hun Russische portefeuille te controleren op mogelijke risico’s. Volgens de Frankfurter Allgemeine Zeitung zou staatsbedrijf Sinopac daarom bijvoorbeeld een joint venture met de Russische petrochemische groep Sibur hebben opgeschort.

Welke risico’s heeft de nieuwe vriendschap voor het leiderschap van Xi Jinping?

Dit najaar laat Xi Jinping zich voor de derde keer tot partijleider kiezen. Dat is bijzonder, want sinds de tijd van Mao Zedong mochten leiders niet langer dan twee termijnen aanblijven. Xi veranderde de wet, en vorig jaar, met de honderdste verjaardag van de Communistische Partij, leek hij onaantastbaar boven de partij te staan. Voor zover bekend kreeg hij nauwelijks tegenspraak.

Nu klinkt er wél kritiek. Binnenskamers zouden adviseurs ervoor hebben gepleit een stapje terug te doen in de relatie met Rusland. Die relatie zou te veel op het spel zetten. Met de Chinese economie gaat het niet al te best, en China’s imago op het internationale toneel krijgt een knauw. Het duidelijkste voorbeeld van kritiek aan Xi’s adres was het essay dat kabinetsadviseur Hu Wei onlangs publiceerde. “De banden met Rusland moeten zo snel mogelijk worden verbroken”, schreef Hu. “Ons afsnijden van Poetin zal het internationale imago van China helpen en de betrekkingen met de VS en het Westen versoepelen.”

Experts signaleren accentverschillen die laten zien dat Xi niet meer zo sterk staat als een paar maanden geleden. Xi’s verhaal over ‘gedeelde welvaart’ krijgt bijvoorbeeld veel minder aandacht. Vorig jaar zomer kondigde Xi Jinping aan dat hij kapitalistische uitwassen aan banden wil leggen. Daar is het nu niet het goede moment voor, zo berichtte The Wall Street Journal op basis van bronnen in de partijtop. Dreigende sancties als gevolg van Xi’s verbond met Poetin vallen samen met oncontroleerbare covid-uitbraken. Xi kan zich beter concentreren op al die binnenlandse onzekerheden, in plaats van tekeergaan tegen de Verenigde Staten, vinden zijn critici.

Wat levert China deze relatie op, wat is de winst?

Een nieuw autocratisch machtsblok, geleid door Xi Jinping en Vladimir Poetin, biedt tegenwicht aan het democratische Westen, geleid door Washington. Dat is bittere noodzaak meent Peking want, zo kopte het Volksdagblad: ‘de Verenigde Staten zitten achter alle ellende in de wereld’.

Professor Ni Lexiong spreekt van een speciale driehoeksverhouding tussen China, de VS en Rusland. “Als Rusland aan kracht verliest, staat China alleen in conflicten met de westerse wereld. Daarom moet China ervoor zorgen dat Rusland niet omvalt”, zegt hij.

Daarom is de grens van Xi’s vriendschap met Poetin nu nog niet in zicht. Ook in de toekomst kan Xi een hechte band met Moskou goed gebruiken. Bijvoorbeeld in de VN-Veiligheidsraad, wanneer Peking besluit de ‘afvallige provincie’ Taiwan in te lijven. Maar dat is op de langere termijn.

Op de kortere termijn kan China economisch profiteren van een zwakker Rusland. Ambassadeur Zhang Hanhui riep Chinese zakenlui in Moskou op om ‘de gaten op te vullen’ die nu op de Russische markt ontstaan. “Grijp de grote kansen in de huidige crisis”, zei Zhang volgens een Weibo-bericht van het Confuciuscentrum in Rusland.

Er zijn twijfels over de mate waarin China écht kan profiteren. Telefoonmakers kunnen misschien meer telefoons verkopen als Apple zich terugtrekt uit Rusland, maar hoe gewild zijn die Chinese telefoons dan nog in de rest van de wereld? De Europese markt is belangrijker voor China dan die van Rusland. China haalt er ook meer kennis vandaan. Er is op allerlei vlakken afhankelijkheid. Chinese vliegtuigen kunnen bijvoorbeeld niet zonder Amerikaanse reserve-onderdelen.

Waarschijnlijk wacht Peking sowieso nog even met het daadwerkelijk versterken van de economische banden met Rusland. Om te zien wat er gaat gebeuren qua sancties, maar ook omdat de Russische uitverkoop nog niet begonnen is. “Waarom zou je de relatie met Rusland opzeggen als je er volgende maand zoveel uit kunt halen?” zegt Alexander Gabuev, Azië-deskundige aan het Carnegie Moscow Center.

Kan China al een bemiddelende rol spelen?

China zegt te willen vasthouden aan de afspraken die in VN-verband zijn gemaakt. Het wil internationale wetgeving volgen. Concreet wil Peking ‘op zijn eigen manier vredesbesprekingen promoten’. Het zijn mooie woorden, maar in de praktijk is er weinig van te merken. Ook de beloofde humanitaire hulp à 15 miljoen yuan (ruim 2 miljoen euro) is nogal bescheiden.

Daags na de inval in Oekraïne opperde buitenlandminister Wang Yi dat Peking wel kon bemiddelen. Maar Chinese diplomaten hebben nauwelijks ervaring met dit soort onderhandelingen. Hun diplomatieke netwerk is vooral gericht op de ontwikkeling van economische kansen, minder op politieke betrekkingen. Diplomaten zijn de laatste jaren bovendien erg assertief, en nemen soms harde standpunten in. Denk bijvoorbeeld aan de ijzige ontmoeting in Alaska, een jaar geleden, waar topdiplomaat Yang Jiechi voor het oog van de camera’s zijn Amerikaanse collega’s beschuldigde van hypocrisie en neerkijken op China.

Gebrek aan ervaring hoeft geen probleem te zijn, denkt Ni Lexiong. “Die ervaring moeten ze toch ergens op doen.” De bemiddelingsrol van China is een optie die Peking graag op tafel laat liggen – al is het maar voor de sier. “Het zou China’s vredelievende imago versterken en indruk maken op westerse landen”, meent Ni. Ook andere deskundigen volgen keurig de officiële lijn die Peking uitzet. “China heeft een enorme invloed op beide partijen, dus ik denk dat we een constructieve rol kunnen spelen”, zegt Wang Huiyao van de Chinese denktank CCG. Verder dan zulke aanmoedigingen gaat het voorlopig niet.

Lees ook:

China wil Rusland niet laten vallen, maar steunt de inval ook weer niet

China lijkt afstand te houden ten opzichte van Rusland waar het gaat om de inval in Oekraïne. Terwijl Rusland China wel nodig heeft in de machtsstrijd met de VS en Europa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden