Vredesdeal

Vrede of niet, Trump wil de Amerikanen weg hebben uit Afghanistan

Afghaanse veiligheidstroepen in de hoofdstad Kaboel, waar ondanks de wapenstilstand woensdag een bom ontplofte. Bij de aanslag raakten negen mensen gewond. Beeld AP

Amerika probeert met de ondertekening van een vredesdeal met de Taliban morgen een aftocht uit Afghanistan te organiseren. Dat veroorzaakt ongerustheid in Kaboel. ‘Men begint rekening te houden met het ergste scenario.’

Nog geen vijf maanden geleden blies Donald Trump een vredesakkoord met de Taliban nog op het allerlaatste moment af. De president maakte zich er toen via Twitter kwaad over dat de Taliban een Amerikaanse militair hadden gedood. Veel waarnemers vermoedden destijds al dat het annuleren van het akkoord grotendeels een onderhandelingstactiek was. En zij lijken nu gelijk te krijgen.

Want Trump liet zijn Afghanistan-gezant Zalmay Khalilzad vrijwel onmiddellijk opnieuw gesprekken aanknopen met de Taliban en inmiddels is er opnieuw een deal. Om het wederzijdse vertrouwen te bevorderen, beloofden de strijdende partijen in Afghanistan elkaar om deze week hun geweld drastisch terug te schroeven, wat tot en met gisteren redelijk was gelukt.

Als die vermindering van geweld verder standhoudt, ondertekenen de Amerikanen en de Taliban morgen in het Golfstaatje Qatar, waar de Taliban een officieuze ambassade hebben, hun nieuwe deal.

Beeld Sander Soewargana

De langste militaire interventie in de Amerikaanse geschiedenis 

De Amerikaanse regering deed de afgelopen dagen alvast haar best om bij te dragen aan een optimistische sfeer. “Wij willen een deal sluiten”, zei president Trump maandag op het gazon van het Witte Huis. “Ik denk dat dit gaat werken.”

En ook de Taliban spraken lovend van een ‘historisch akkoord’ en een ‘mijlpaal’. ‘We gaan ons volledig inzetten voor de uitvoering van elke bepaling van het akkoord, zowel naar de letter als naar de geest’, schreef Sirajuddin Haqqani, de tweede man van de Taliban in een zoetgevooisd opiniestuk in The New York Times. ‘Iedereen is oorlogsmoe. Ik ben ervan overtuigd dat het doden en verminken moet stoppen.’

De oorlog is na ruim achttien jaar vechten de langste militaire interventie in de Amerikaanse geschiedenis en heeft de levens geëist van ruim 2400 Amerikaanse militairen, tienduizenden Afghaanse soldaten en politiemensen en ook vele tienduizenden burgers. Trump liet de ingewikkelde vredesonderhandelingen de afgelopen anderhalf jaar voeren door de Amerikaanse diplomatieke veteraan Zalmay Khalilzad, die hij aanstelde als gezant voor vrede in Afghanistan. Khalilzad is zelf van Afghaanse afkomst, spreekt Pashtoe en Dari, de twee belangrijkste talen van Afghanistan, en heeft gevoel voor de vaak gecompliceerde tribale verhoudingen in het ruige bergland. Khalilzad doopte zijn Twitter-account @US4AfghanPeace.

‘Hoe het verder gaat met het land interesseert Trump niet’

De precieze inhoud van het akkoord dat Khalilzad nu heeft bereikt, is officieel nog niet bekend. Maar duidelijk is al wel dat de deal draait om de belofte van de Taliban dat terreurgroepen als Al-Qaida en Islamitische Staat Afghanistan niet langer mogen gebruiken als uitvalsbasis. In ruil daarvoor zeggen de VS een stapsgewijze terugtrekking toe van de Navo-troepenmacht in Afghanistan, die nu zo’n 16.000 militairen telt. Binnen vijf maanden zou een derde van de 12.000 Amerikanen vertrokken moeten zijn. Ook zouden duizenden Taliban-gevangenen, die vooral in handen zijn van de Afghaanse regering, moeten worden vrijgelaten. Bovendien moeten vrijwel direct na tekening van het akkoord onderlinge Afghaanse besprekingen beginnen, waarschijnlijk in Duitsland of Noorwegen, over een nieuwe regering, met deelname van de Taliban.

“Het lijkt mij allemaal heel cynisch”, zegt de Nederlandse journaliste en Afghanistan-kenner Bette Dam, die ook als onderzoeker verbonden is aan de Vrije Universiteit Brussel. “Trump wil de Amerikaanse troepen gewoon weg hebben uit Afghanistan. Hoe het verder gaat met het land interesseert hem niet.”

De interne Afghaanse onderhandelingen, die al komende maand zouden moeten beginnen, beloven in elk geval uiterst lastig te worden. Want machtsdeling is geen sterke kant van de sleutelfiguren in Afghanistan, waar etnische en tribale tegenstellingen vaak een grote rol spelen en waar corrupte krijgsheren op veel plekken de dienst uitmaken. De Taliban weigeren ook rechtstreeks te praten met de Afghaanse regering, die zij beschouwen als een marionettenbewind van de VS. Daardoor zullen president Ashraf Ghani en leden van de Afghaanse regering waarschijnlijk alleen op persoonlijke titel kunnen meedoen aan de besprekingen. Bovendien is Ghani pissig dat Khalilzad direct met de Taliban onderhandelde, zonder hem er bij te betrekken.

Verder is de politieke atmosfeer in Kaboel al maanden ernstig vergiftigd door een politieke vete tussen president Ghani en zijn tweede man en rivaal Abdullah Abdullah over omstreden presidentsverkiezingen die bijna een half jaar geleden werden gehouden. Volgens de officiële uitslag, die eerder deze maand bekend werd gemaakt, heeft president Ghani een tweede termijn veroverd. Maar Abdullah beschuldigt Ghani van fraude en heeft zichzelf tot winnaar uitgeroepen.

Onder druk van de Amerikanen heeft president Ghani zijn controversiële inauguratie, die voor gisteren gepland stond, uitgesteld tot komende maand, om onnodige extra spanning rond de ondertekening van de vredesdeal te voorkomen. Maar de onverzoenlijke politieke rivaliteit laat zien hoe moeilijk de Afghaanse onderhandelingen over machtsdeling met de Taliban kunnen worden.

Mogen meisjes straks nog wel naar school?

En dan is er nog alle onzekerheid over de intenties van de Taliban. Want welke gevolgen zal een politieke comeback van de conservatieve moslimstrijders hebben? Hoe islamistisch wordt een nieuw bewind? Gaan er opnieuw handen van dieven worden afgehakt, zoals gebeurde onder het vroegere Taliban-regime? Zullen overspelige vrouwen weer worden gestenigd? Mogen meisjes straks nog wel naar school?

Amerikaanse militairen in de provincie Kunar in het noordoosten van Afghanistan.Beeld AP

Taliban-kopstuk Haqqani schrijft in The New York Times dat Afghanistan, als de buitenlandse bezetters eenmaal zijn vertrokken, een ‘islamitisch systeem’ moet krijgen, waarin vrouwen alle rechten krijgen ‘die de islam hen toekent’. Afghaanse vrouwenrechtenactivisten, die de afgelopen jaren met westerse steun aan de weg hebben getimmerd, zijn er niet gerust op wat dit betekent.

Ook aan Amerikaanse kant ligt verdeeldheid op de loer. Want Trump zou het liefst zo snel mogelijk volledig een eind maken aan de Amerikaanse interventie, waar hij al jaren niks van moet hebben. Maar zijn generaals willen graag enkele duizenden Amerikaanse militairen in Afghanistan houden voor de bestrijding van terreurgroepen als Al-Qaida en IS. En de Democraten zullen er in het gepolariseerde Washington als de kippen bij zijn om er munt uit te slaan als de vermindering van de troepen uitloopt op een fiasco.

“Ik verwacht dat de Amerikanen in de herfst nog zo’n 8000 militairen in Afghanistan hebben”, zegt Romain Malejacq, docent politicologie en Afghanistan-expert aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Trump kan dan in zijn verkiezingscampagne zeggen dat hij een begin heeft gemaakt met de terugtrekking. Tegelijk loopt hij niet het risico dat er tv-beelden komen van de Taliban die Kaboel of andere steden onder de voet lopen. Want dat zou voor hem schadelijk zijn. Maar wat er gebeurt als Trump in november wordt herkozen, weet ik niet. Deze regering is heel onvoorspelbaar. Het kan best zijn dat Trump dan alsnog in korte tijd alle troepen terugtrekt.”

‘Men begint rekening te houden met het ergste scenario’

Al met al groeit hiermee volgens experts de kans dat de Amerikanen afstevenen op een terugtrekking die doet denken aan de wijze waarop zij in de jaren zeventig de aftocht bliezen uit Vietnam. Want net als destijds in Vietnam hebben regeringstroepen op veel plekken, ondanks alle Amerikaanse steun, alleen nog de steden in handen. Het platteland wordt veelal beheerst door de Taliban. De toenmalige Amerikaanse buitenlandminister Henry Kissinger sprak, na een deal met de Noord-Vietnamezen, van een ‘eervolle vrede’. Maar Saigon viel kort nadat de laatste Amerikaanse helikopters waren vertrokken.

“Deze onderhandelingen zijn een enorme politieke poppenkast”, zegt Jorrit Kamminga, beleidsadviseur voor Afghanistan van hulporganisatie Oxfam. “Er wordt wel het etiket ‘vredesbesprekingen’ opgeplakt, maar het zijn in werkelijkheid terugtrekkingsonderhandelingen. Het is puur opportunisme van Trump.”

Kamminga komt al jaren geregeld in Afghanistan en is net terug van een bezoek aan het verscheurde land. “Je merkt dat in de internationale gemeenschap in Kaboel de laatste tijd steeds meer wordt nagedacht over rampenplannen”, vertelt hij. “Wat gaan we doen als alles in elkaar stort? Wat als Kaboel valt? Er wordt officieel niks over gezegd, maar informeel wordt er wel degelijk over gesproken. Mensen vragen naar elkaars plannen. Men begint duidelijk rekening te houden met het ergste scenario.”

Ruim vier decennia burgeroorlog

1978 Communisten plegen een staatsgreep in Kaboel, die stuit op verzet van gewapende moedjahedien, gesteund door Amerika

1979 Sovjet-invasie om het communistische bewind in het zadel te houden

1989 De Sovjet-troepen trekken zich terug, maar de burgeroorlog gaat door. Moedjahedien-groepen raken onderling slaags

1994 Zogenoemde Taliban, gewapende ‘koranstudenten’, komen op onder de etnische pasjtoen in zuiden

1996 De Taliban veroveren Kaboel en hebben een jaar later zo’n twee derde van Afghanistan in handen

2001 De VS vallen binnen om het Taliban-bewind ten val te brengen en de gelieerde terreurgroep Al-Qaida te bestrijden

2006 Nederland legert zo’n 1400 militairen in de provincie Uruzgan. Zij worden ondersteund door Apache-gevechtshelicopters en F-16-straaljagers

2009 President Obama probeert met het kortstondig opvoeren van het Amerikaanse troepenaantal tot 100.000 de militaire patstelling te doorbreken, maar zonder veel succes

2010 Nederland trekt zijn troepen terug uit de provincie Uruzgan

2018 President Trump stelt de door de wol geverfde diplomaat Zalmay Khalilzad aan als Afghanistan-gezant en begint vredesoverleg met de Taliban

2019 Trump blaast eerdere versie van vredesdeal in september op het laatste moment af, nadat de Taliban een Amerikaanse militair hebben gedood

Lees ook:

Vreedzame week moet leiden tot akkoord tussen VS en Taliban

De Afghaanse Taliban en de Amerikaanse en Afghaanse troepen zijn ‘een periode van minder geweld’ overeengekomen, die een week moet duren.

Falen Kunduz-missie wordt ministers niet nagedragen

De kritiek op de politietrainingsmissie in het Afghaanse Kunduz en de misleidende informatie die hierover naar de Kamer ging, heeft de betrokken ministers niet in het nauw gebracht.

Het Witte Huis liegt al jaren stelselmatig over de oorlog in Afghanistan

Het Witte Huis verzweeg fiasco’s, manipuleerde cijfers en ging prat op niet-bestaande successen in de oorlog in Afghanistan. ‘We wisten niet wat we er aan het doen waren’, zegt een generaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden