Deja VuWit-Rusland

Voordat Loekasjenko aan de macht kwam in Wit-Rusland sneuvelden er al vele leiders

Op de nationale feestdag in 2018 speelden Wit-Russen na wat de rol van het Rode Leger was in 1920, bij de inlijving van het land bij de Soyjet-Unie.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Het volk van Wit-Rusland mort over de uitslag van de presidentsverkiezingen van afgelopen zondag. Een angstig ogende Svetlana Tichanovskaja, de uitdager van dictator Alexander Loekasjenko, vluchtte en vroeg om de officiële uitslag te respecteren.

Het volk van Wit-Rusland was in naam de baas toen het land in 1922 onderdeel werd van de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR), maar in werkelijkheid trok Moskou aan de meeste touwtjes. De Wit-Russen zouden er een hoge prijs voor betalen. Twee terreurgolven (1929-1931 en 1936-1939) hielden dodelijk huis in de deelrepubliek van de Sovjet-Unie. Ook onder de leiders. Alle tien de mannen die tussen 1922 en 1937 leidinggaven aan de communistische partij van Wit-Rusland werden tussen 1937 en 1939 geëxecuteerd. De revolutie was aangevoerd door jongemannen, zelfs op het moment van het ten uitvoer brengen van de vonnissen waren deze apparatsjiks nog veertigers en vijftigers.

Eind jaren twintig, begin jaren dertig was de ellende al begonnen, toen de GPOe, de geheime dienst van Sovjetrepubliek Rusland, veel werk maakte van een vermeend complot. Politici, wetenschappers, culturele spilfiguren en anderen zouden zich hebben verenigd in een anti-Sovjetorganisatie, de Unie voor de Bevrijding van Wit-Rusland. Zogenaamde samenzweerders werden gearresteerd. Enkelen van hen kregen de kogel. De meesten werden verbannen naar andere uithoeken van de onmetelijke Sovjet-Unie of verdwenen voor jaren in werkkampen, waar overleven een nog veel zwaardere opgave was.

Stalins grote terreur

Veel politici en juristen die tussen 1929 en 1931 ijverig meewerkten aan de grote afrekening kwamen zelf aan de beurt, toen een jaar of vijf later Stalins Grote Terreur op stoom kwam. Bij de opeenvolging van vals beschuldigingen, afgedwongen bekentenissen, showprocessen en executies werd het verhaal van de Unie voor Bevrijding van Wit-Rusland nog maar eens opgewarmd. Behalve nationalistische gevoelens betekenden ook (vermeende) Poolse, Letse, Trotskistische en/of rechtse sympathieën zo ongeveer een garantie voor een doodvonnis.

Het systeem was wreed. Sommigen dachten hun huid te redden door te getuigen tegen anderen. Ze stuurden er anderen de dood mee in, maar ontsnapten ook zelf niet aan hun lot. Ook vervolgers probeerden het beste jongetje van de klas te zijn om aan arrestatie en executie te ontkomen. Wat begonnen was om absolute gehoorzaamheid aan de Sovjet-Unie, Stalin in het bijzonder af te dwingen, eindigde in volstrekte paranoia. Als de uitdrukking ‘De revolutie eet haar eigen kinderen op’ ooit waar is geweest, dan was het in deze jaren.

Het vuile werk werd opgeknapt onder leiding van Boris Berman, een apparatsjik die was geboren in Siberië, dichtbij de grens met Mongolië. Hij gold als een van de meest sadistische en meedogenloze vervolgers van ‘vijanden van de Sovjet-Unie’. Veel van de vooraanstaande en minder vooraanstaande burgers sneuvelden in het Kurapaty Woud even ten noorden van de Wit-Russische hoofdstad Minsk. Dat dankte zijn naam aan de uitbundige witte bloesem. Nu werd bloedrood de dominante kleur: vooraf was vijftien hectare bomen gekapt en waren honderden kuilen gegraven.

Leiding over Goelag

Boris was niet de enige Berman wiens naam met vrees werd uitgesproken. Zijn oudere broer Matvei gaf leiding aan de Goelag, het grote netwerk van gevangenkampen in de Sovjet-Unie. Maar ook zij vielen ten prooi aan de paranoia. Boris Berman werd geëxecuteerd op 22 februari 1939, Matvei een kleine twee weken later.

Matvei Berman en veel van de door de terreur vermalen eerste secretarissen van de communistische partij van Wit-Rusland werden in de tweede helft van de jaren vijftig tijdens de destalinisatie postuum gerehabiliteerd.

Boris Berman was daar te veel dader voor. Hij was medeverantwoordelijk voor de ruim 350.000 dodelijke slachtoffers van staatsterreur tussen 1917, het jaar van de Russische Revolutie, en 1953, het jaar van de dood van Stalin.

Lees ook: Hoe Loekasjenko is gegijzeld door zijn eigen systeem

Dat de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko de protesten in eigen land hardhandig neerslaat, ligt afgaand op zijn verleden in de lijn der verwachting. Het past in de regeerstijl die hij al ruim een kwart eeuw hanteert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden