Zweedse strategie

Voor ouderen was de Zweedse coronastrategie niet zo succesvol

Via billboards worden de bewoners van Stockholm opgeroepen afstand van elkaar te houden. Beeld EPA

Zweden stond alleen met zijn beleid van vrijwillige coronamaatregelen. Het buitenland keek vol ongeloof toe. De Zweedse top-epidemioloog staat nog steeds achter dat beleid. Al had het beter gekund. 

“Ooit begonnen ook wij met enkel aanbevelingen”, vertelde de Finse president Sauli Niinistö onlangs aan het Zweedse dagblad Dagens Nyheter. “Maar je kan mensen toch niet aanraden niet uit eten te gaan als de restaurants nog open zijn?”

In Zweden gaan de twee wel degelijk samen. Althans: de horeca is er open en tegelijk moet een deel van de bevolking binnen blijven. Het kwetsbare deel namelijk, de ouderen en chronisch zieken. De rest van het land wordt aangemoedigd vooral wél buiten de deur te eten, mits op gepaste afstand van mede-restaurantgangers.

Andere aanbevelingen in Zweden: breng de kinderen naar school tenzij ze snotterig of ziek zijn, werk zo mogelijk vanuit huis, isoleer jezelf bij klachten, was je handen. Houd anderhalve meter afstand van elkaar. Maar dus ook: blijf sporten, blijf werken, blijf consumeren. Houd je eigen leven en de economie zo goed en zo kwaad als het gaat draaiende.

Aanbeden en verguisd

“Ons streven verschilt niet gek veel van die van andere Europese landen”, relativeert staats-epidemioloog Anders Tegnell het verschil tussen Zweden en de rest van de wereld. “We willen, net als iedereen, de verspreiding van het virus zodanig afremmen dat de zorgsector en de maatschappij niet uit hun voegen barsten, en tegelijkertijd onze ouderen beschermen.”

Tegnell is in minder dramatische tijden een onzichtbare beleidsadviseur, maar sinds het uitbreken van de coronacrisis is hij plotsklaps het gezicht van de Zweedse ‘Sonderweg’. Hij wordt, zoals ieder publiek figuur met ongebruikelijke standpunten, zowel aanbeden als verguisd. In Zweden – en ver daarbuiten.

Het streven is hetzelfde, vervolgt Tegnell, maar de uitvoering verschilt. “De Zweedse strategie is vooral gebaseerd op vrijwillige medewerking en individuele verantwoordelijkheid, anders dan de draconische regels elders.” Hij wijst over de grens; in de buurlanden gingen bijvoorbeeld de scholen dicht, de grenzen zo goed als, in Noorwegen werd een politiedienst opgetuigd die quarantainespijbelaars boetes van zo'n 2000 euro oplegde.

Nee, dan Zweden, waar de overheid een beleid hanteert van beperken in plaats van verbieden, en waar de lokale tegenhanger van het RIVM bepaalde dat de scholen best open konden blijven. Het helpt dat de Zweedse bevolking en de autoriteiten historisch veel vertrouwen hebben in elkaar. Afstand houden is ook een beetje de aard van het Zweedse beestje. Lekker bij elkaar kruipen deed hier toch al niemand voor z’n lol.

Beeld Louman & Friso

Landen vergelijken

Verschillen in methoden maken het lastig om het aantal slachtoffers per land te vergelijken. Zo registreert België ook mensen met coronaverschijnselen als coronadoden, Nederland alleen geteste personen. Daarom wordt vaak gekeken naar de ‘oversterfte’, het verschil tussen het historisch gemiddelde sterftecijfer in een periode en de cijfers van nu. Maar die oversterfte is niet per definitie volledig te verklaren door coronaslachtoffers. In bovenstaande grafiek, ontleed aan The New York Times, zijn landen vergeleken over een periode waarin de corona-uitbraak. Noorwegen zag geen oversterfte, wellicht omdat de lockdown zorgt voor minder griepdoden of fatale ongelukken dan gewoonlijk.

Oplossingen van de lange adem

Een beleid gebaseerd op vrijwillige restricties is volgens de Zweedse theorie langer vol te houden dan een lockdown, intelligent of niet. Covid-19 is niet een ziekte die kan worden uitgeroeid, zegt Tegnell, in ieder geval niet tot een vaccinatie beschikbaar is. Dat kan volgens hem best eens een jaar of twee, drie duren. “Dus moeten we met oplossingen van de lange adem komen die het aantal besmettingen hanteerbaar houden.”

Daarbij is kudde- of groepsimmuniteit niet het primaire doel, maar wel een bijwerking van het beleid. “Dat is ook de enige weg voorwaarts. Ieder land zal linksom of rechtsom een mate van groepsimmuniteit moeten bereiken. En vaccinaties spelen in dat proces voorlopig nog geen rol.” De eerste tekenen dat het virus zich sneller onder de bevolking verspreidt dan elders zijn er: een test onder vijfhonderd willekeurige Zweden wees uit dat 20 procent al antistoffen had aangemaakt.

Tegnell stelt dat het allemaal niet heeft geleid tot de dramatische taferelen waarvoor wel gewaarschuwd werd. De ic’s, waarvan de capaciteit in de beginfase werd verdubbeld van 526 bedden naar 1100, raakten niet overspoeld. In eerste instantie liet Zweden een beeld zien dat vergelijkbaar was met andere Europese landen. Afgemeten aan de zogenoemde ‘oversterfte’, de ‘extra’ doden die de afgelopen weken vielen vergeleken met langjarige gemiddelden, deed Zweden het in vergelijking met Nederland of België best goed.

Van half maart tot half april overleden 24 procent meer Zweden dan in een gemiddeld jaar. In het Verenigd Koninkrijk (55 procent), België (62 procent) en Nederland (52 procent) liggen die cijfers een stuk hoger. Aan de andere kant: buurlanden van Zweden scoren aanmerkelijk ‘beter’: in Denemarken vielen maar 4 procent meer doden, in Duitsland 3 procent meer. En in Noorwegen overleden in maart-april zelfs minder mensen dan in een gemiddeld jaar. 

Argumenten voor beide

Staat Tegnell, gezien die fors lagere cijfers bij de buren, nog steeds achter de gevaren koers? Is het Zweedse uitzonderingsbeleid een succes of een mislukking? Het eerlijke antwoord: er zijn argumenten voor beide. 

“De zorgsector functioneert nog steeds, de ziekenhuizen zijn niet overrompeld en er zijn nog zat ic-plekken”, zegt Tegnell. “In die zin werkt onze strategie als gehoopt.” Bovendien lijken het openhouden van de scholen voor leerlingen tot zestien jaar en de beperkte voortzetting van het openbare leven de verspreiding van het virus niet buitenproportioneel te hebben versneld.”

Maar wat niet is gelukt, is de ouderen beschermen, erkent hij direct. “Zeker de helft van de coronadoden is afkomstig uit verzorgingstehuizen. Natuurlijk hebben we de bejaardentehuizen in een vroeg stadium gewaarschuwd, maar daar is toch iets grondig misgegaan, al weten we nog niet precies wat. We hebben een onderzoek ingesteld. Het lijkt erop dat de verzorgingstehuizen, met name in de regio Stockholm, niet afdoende zijn ingericht om ziektes buiten de deur te houden.”

Het antwoord op de succes-of-mislukkingsvraag van Johan Giesecke, de voormalig Zweedse staats-epidemioloog en huidige adviseur bij de Wereldgezondheidsorganisatie, is beknopter. “Over een jaar, dan hebben we een antwoord.” Hij bedoelt zoiets als: het is nog maar afwachten wat er in het buitenland gebeurt als vroeg of laat de lockdown wordt opgeheven, de scholen en horeca weer opengaan, het publieke leven zich herpakt, en dit alles ongetwijfeld tot nieuwe besmettingsgolven leidt. Pas daarna mag met enige redelijkheid gesteld welke coronastrategie tot een triomf of fiasco kan geproclameerd.

Lees ook:

Corona of niet: er is nog gewoon pubquiz-avond in biercafé Brygghuset in Zweden

Terwijl bijna heel Europa binnen zit, mogen cafés in Zweden hun terrassen vervroegd opbouwen. Zo hoopt de regering de horeca te helpen om wat meer klanten te trekken. Reportage uit een land dat de coronacrisis heel anders aanvliegt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden