Afghanistan

Voor Nederlandse troepen werkende Afghaanse tolken in groot gevaar, maar Nederland laat velen in de steek

Mustafa Neamati was tolk voor de Nederlandse troepen in Afghanistan. Toen zij vertrokken werd het te gevaarlijk om te blijven en werd hij uiteindelijk naar Nederland gehaald. Veel collega’s van hem zijn achtergebleven en lopen nog steeds gevaar. Beeld Kees van de Veen
Mustafa Neamati was tolk voor de Nederlandse troepen in Afghanistan. Toen zij vertrokken werd het te gevaarlijk om te blijven en werd hij uiteindelijk naar Nederland gehaald. Veel collega’s van hem zijn achtergebleven en lopen nog steeds gevaar.Beeld Kees van de Veen

De Afghaanse tolken die gewerkt hebben voor de Nederlandse troepen zijn in gevaar, zeggen militairen en veteranen. Nederland is laat begonnen met het in veiligheid brengen van mensen. ‘Ik heb het gevoel dat ik besodemieterd word door het ministerie’.

Op de ochtend van 6 mei wordt journalist Neman Rawan vermoord in Kandahar, Afghanistan. Neergeschoten door onbekende daders op een brommer, 25 jaar oud.

Het is niet de eerste vriend van wie Mustafa Neamati (33) afscheid moet nemen, vertelt hij. Neamati tolkte vanaf 2007 tot 2019 voor de internationale troepen in Afghanistan. Sinds eind 2019 woont hij in het Groningse Leek, en volgt daar het nieuws uit zijn geboorteland op de voet. Een bevriend echtpaar dat tolkte voor de Amerikaanse ambassade in de hoofdstad Kaboel werd volgens hem wachtend op een taxi neergeschoten, zijn broer kreeg vier kogels in zijn lijf en wordt nooit meer de oude.

Met zes oud-collega’s en vrienden die ook voor de internationale troepen in Afghanistan werkten heeft hij nog contact. Ze leven ondergedoken, wisselen regelmatig van huis en telefoonnummer en moeten constant, altijd, overal, over hun schouder kijken. Met de rest is hij alle contact verloren.

Prijs op hun hoofd

Afghanistan is niet veilig, wil Neamati maar benadrukken, en sinds de Amerikaanse president Joe Biden aankondigde dat alle Amerikaanse troepen op 11 september het land zullen verlaten, wordt het erger. “De Taliban wordt sterker en opent de jacht op iedereen die ze beschouwen als een verrader, of een ongelovige.” Neamati vertelt schijnbaar onaangedaan, zijn zinnen zijn scherp. Hij is er in de ogen van de Taliban zelf zo een; een afvallige, een spion van het Westen.

Hij is de enige niet. Alle Afghaanse tolken die werkten voor de internationale troepen lopen gevaar, benadrukt Neamati. Er staat een prijs op hun hoofd en de situatie wordt steeds nijpender. Zijn zorgen worden gedeeld door de militaire vakbonden AFMP en VBM, Vluchtelingenwerk, veteranen en actieve militairen. Leave no man behind, is het mantra dat veelvuldig terugkomt: we laten niemand achter op het slagveld. Dat is wel wat Nederland nu doet, verwijten ze het ministerie van defensie. We laten collega’s in de steek.

Mustafa Neamati in zijn huis in Leek.  Beeld Kees van de Veen
Mustafa Neamati in zijn huis in Leek.Beeld Kees van de Veen

Anne-Marie Snels, oud-voorzitter van militaire vakbond AFMP, is het felst. In haar tijd als voorzitter van de vakbond was ze al bezig met het lot van de Afghanen en nog altijd staat ze voor hen op de barricaden. “Ik heb het gevoel dat ik besodemieterd word door het ministerie”, zegt ze. En: “Al kost dit me mijn relatie met Ank Bijleveld (minister van defensie red.); de veiligheid van de tolken en mijn geweten volgen zijn belangrijker.”

Dat besodemieteren zit hem erin dat het ministerie van defensie weinig duidelijkheid geeft over hoeveel tolken er nog in Afghanistan in gevaar zijn en hoeveel er naar Nederland zijn gehaald. Volgens het ministerie staan er 86 mannen op de lijst en zijn er inmiddels ‘tientallen’ met hun gezin naar Nederland gekomen. Vluchtelingenwerk, dat in Ter Apel zo goed en zo kwaad als dat ging heeft bijgehouden hoeveel tolken het aanmeldcentrum inkwamen, houdt het op maximaal dertig.

De Afghaanse tolken die voor de Nederlandse missie hebben gewerkt ‘hebben onze speciale aandacht’, laat een woordvoerder van het ministerie van defensie weten. “Defensie spant zich, samen met het ministerie van buitenlandse zaken en de IND, in om de tolken die aan de vereisten voldoen naar Nederland te halen.” Vanwege de veiligheid wil het ministerie niet zeggen hoeveel tolken er nog in Afghanistan zijn en met hoeveel Defensie op dit moment contact heeft. Ook op de vraag wat de vereisten zijn om toegang te krijgen tot Nederland komt geen antwoord.

Kwalijk, vindt Snels. “Je moet toch democratische controle kunnen uitvoeren op de afspraken die je hebt gemaakt? De Amerikanen worden steeds zwakker, die zijn al aan het overdragen, en de Taliban wordt steeds sterker. Er staat een prijs op de hoofden van tolken en dan vraagt Nederland van mensen om een aantal keer op en neer te reizen van en naar de ambassade in Kaboel met de juiste papieren. Dat kan niet, dat is te gevaarlijk.”

Recht op bescherming

Neamati kwam in 2019 naar Nederland, toen de regeling voor Afghaanse tolken werd aangepast. Na grote maatschappelijke en politieke verontwaardiging over de uitgeprocedeerde tolk Sarajuddin Farhad besloot Nederland dat iedereen die bewezen voor de internationale troepen heeft gewerkt recht heeft op asiel. De Tweede Kamer droeg het kabinet verder op om voortaan in contracten op te nemen dat burgers die voor Nederlandse missies werken recht hebben op bescherming als zij ‘in direct en persoonlijk gevaar verkeren’.

Voor Neamati betekende dit dat hij na jaren van regelmatig verhuizen en telefoonnummers wisselen, met zijn gezin naar Nederland kon komen. Dat hij in levensgevaar verkeerde was hem wel duidelijk. Al in 2010 belde zijn vader hem in Uruzgan op dat hij niet naar huis moest komen omdat er telefoontjes van de Taliban binnenkwamen. Toen hij, enkele jaren later, voor de Amerikanen werkte waarschuwden die hem ook en lieten hem zelfs een periode in hun hoofdkwartier in Kaboel slapen omdat het te gevaarlijk werd om heen en weer te reizen tussen zijn huis en kantoor.

De tolk had geluk dat hij in 2019 in Kaboel werkte, na een lange periode in Uruzgan bij de Nederlanders, waardoor hij relatief gemakkelijk alle benodigde papieren bij de Nederlandse ambassade kon krijgen.

Alleen maar mooie woorden

Voor anderen is dat lastig, zegt ook hij. Om bij de ambassade in Kaboel te komen moeten veel oud-tolken door gevaarlijk gebied reizen, waar de Taliban en criminele groepen wegblokkades opwerpen en bommen plaatsen. Daar komt bij dat de procedure lang duurt. Naemati: “Een vriend van mij wacht al meer dan een jaar op een visum. Hij kan niet met de auto naar Kaboel komen omdat het gebied waar hij woont is omringd door gebied waar de Taliban de dienst uitmaken. De enige optie is een omweg maken naar Kandahar om vanaf daar een vliegtuig te nemen.”

Nederland moet actiever op zoek gaan naar de tolken die nog in Afghanistan zitten en hen onmiddellijk evacueren, zeggen de militaire vakbonden. “Als we dat niet doen, hebben we alleen maar mooie woorden”, stelt voorzitter Jean Debie van vakbond VBM fel. “En met mooie woorden red je geen levens.”

De bijbehorende procedures moeten dan maar in Nederland afgehandeld worden. Snels: “Laat mensen digitaal de belangrijkste informatie aanleveren en check die met de lijst die Defensie heeft. Zij moeten toch weten wie er op de loonlijst stonden? Dat kan niet anders. Misschien glipt er dan een keer een neef of een broer tussendoor. Nou, dan ga je naderhand maar kijken wat je daarmee doet.”

Terwijl Nederland procedures aan het afhandelen is, tikt de klok onverbiddelijk door. Nog 122 dagen en dan hebben de internationale troepen na een periode van twintig jaar het land verlaten. De vrees is dat het dan echt te laat zal zijn om mensen nog in veiligheid te brengen. Snels vreest dat het voor sommigen al te laat is. “Ik weet van een andere tolk die in Nederland is, dat zijn twee broers vermoord zijn. Het ministerie ontkent altijd dat er al slachtoffers zijn gevallen maar ik betwijfel het. Ik kan het alleen niet bewijzen.”

Laat van start

In de Verenigde Staten ligt al een voorstel om al het personeel dat samen heeft gewerkt met de Amerikanen – niet alleen tolken – zo snel mogelijk te evacueren, vertelt politicoloog Sara de Jong. De Jong doet aan de Universiteit van York onder meer onderzoek naar hoe naties omgaan met burgers die hen bijstaan tijdens militaire missies.

Nederland is sowieso laat van start gegaan met het beschermen van de mensen met wie ze in Afghanistan samenwerken, zegt De Jong. De meeste landen van de internationale coalitie startten rond 2013 al met programma’s om Afghaans personeel in veiligheid te brengen. Duitsland en Groot-Brittannië hebben elk al honderden oud-medewerkers en hun gezinnen opgenomen; de Verenigde Staten duizenden.

Natuurlijk, Nederland is kleiner. Maar De Jong kan zich bijna niet voorstellen dat er maar 86 tolken gevaar lopen vanwege hun samenwerking met Nederlanders. “Het zou heel pijnlijk en problematisch zijn als alleen mensen die nu voor Nederland werken of die na 2019 voor Nederland hebben gewerkt, in aanmerking zouden komen voor bescherming. Het maakt de Taliban echt niet uit of je nu voor de internationale troepen werkt of dat tien jaar geleden deed.”

Dat Nederland om veiligheidsredenen geen aantallen wil geven noemt de politicoloog onzin. De Jong: “De Taliban heeft echt geen lijst die ze gaan vergelijken met een aantal dat Nederland noemt. Dat ze zeggen: ‘o, als Nederland zegt dat er 103 mensen zijn, zoeken we nog even verder. Of: ‘Laten we deze er af halen want Nederland geeft een lager cijfer’.”

Opmerkelijk, vindt ze het. Helemaal omdat andere landen wel cijfers willen leveren. De Jong heeft in Groot-Brittannië informatie opgevraagd over lokale tolken met wie de troepen alle maanden van 2001 tot 2018 samenwerkten en kreeg van het ministerie van defensie een Excel-sheet vol cijfers. Zo is bijvoorbeeld te zien dat er 58 tolken begonnen in juli 2016. Namen en andere persoonlijke informatie ontbreken.

Waarom het ministerie van defensie weerstand voelt om informatie te delen, en waarom het lang duurt om de Afghanen asiel te verlenen? De Jong: “Wij snappen het ook niet. Dit gaat om een klein aantal mensen, en het is een groep die ook onder mensen die vaak kritisch zijn op asielzoekers weinig weerstand oproept. Dit zijn onze bondgenoten, onze allies. De motie uit 2019 die opriep hen te beschermen werd door bijna de gehele Tweede Kamer ondertekend.”

Het mislukken van de missie

Een vermoeden heeft ze wel: “Ik denk dat het komt doordat deze Afghaanse tolken het wandelende bewijs zijn van het mislukken van de missie.” Westerse troepen hebben al met al twintig jaar in Afghanistan gezeten en na al die jaren en alle offers die gebracht zijn, moet de conclusie luiden dat het land een slagveld is, dat Nederland mensen achterlaat in een oorlog. “We moeten concluderen dat we zelfs de veiligheid van oud-medewerkers niet kunnen garanderen”, zegt De Jong. Dat is een bittere pil.

Neamati werkt ondertussen hard om zijn leven in Nederland op te bouwen, terwijl hij de situatie in Afghanistan nauwlettend in de gaten houdt. “Je mag me altijd bellen met vragen”, zegt hij, waarna hij uitgebreid vertelt over de geopolitieke verhoudingen in de regio en de relatie met Pakistan. “Ik weet er wel wat van.”

Achttien jaar was hij, toen hij begon te tolken. Een tiener nog, net klaar met school. Maar hij spreekt goed Engels, Pashtu en Farsi. De jongen dacht dat de buitenlandse militairen vrede konden brengen in zijn land en het werk verdiende goed. Dus hij ging. Nu is hij 33, heeft een vrouw en drie zonen, is de oorlog verloren en moet hij opnieuw beginnen in Leek. Zou hij het weer doen? Wetende wat hij nu weet?

Neamati aarzelt geen moment, wappert met het boek waaruit hij Nederlands leert, vertelt dat hij voor de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) zou willen tolken. “Ik ben heel erg trots op wat ik heb gedaan. Als de regering mij weer nodig heeft, sta ik klaar. Ik zou het zo weer doen.”

Omwille van de veiligheid van Afghaanse tolken wil het ministerie van defensie niet inhoudelijk reageren.

Lees ook:

VS beëindigen de oorlog zonder doel, die maar bleef voortsudderen

De oorlog in Afghanistan is de langste oorlog die Amerika ooit voerde. Biden wil de troepen nu helemaal terugtrekken, zonder voorwaarden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden