Verkiezingen

Voor de vierde keer in twee jaar moet Israël naar de stembus

Critici beschuldigen Netanyahu ervan zijn premierschap belangrijker te vinden dan het landsbelang.  Beeld AP
Critici beschuldigen Netanyahu ervan zijn premierschap belangrijker te vinden dan het landsbelang.Beeld AP

Dinsdag gaan Israëli’s opnieuw naar de stembus. De laatste keer is nog maar net een jaar geleden. Vanwaar dit niet-aflatende verkiezingscircus? ‘De puinhoop waarin we nu zitten komt door Netanyahu.’

Het is voor veel Israëliërs onderhand een bekende route: de weg naar het dichtstbijzijnde stembureau. Dinsdag is het opnieuw zover. Voor de vierde keer in twee jaar tijd zijn er verkiezingen, ditmaal als gevolg van de gevallen coalitie van Benjamin Netanyahu’s Likud-partij en de alliantie Blauw-Wit van Benny Gantz, afgelopen december.

Het komt vaker voor dat een Israëlische coalitie er niet in slaagt om de voltallige vier regeringsjaren vol te maken. Sterker, het is eerder een uitzondering als het wél lukt: van de vijfendertig regeringen die Israël sinds 1949 heeft gehad haalden maar drie de eindstreep. Net als Nederland is Israël een echt coalitieland – de grote partijen hebben vaak meerdere kleinere tijdelijke bondgenoten nodig om een meerderheid in de Knesset (het Israëlische parlement) te behalen.

Hoewel coalitieregeringen van alle tijden zijn, is het formeren tegenwoordig veel groter gepuzzel dan vroeger, toen grote partijen als de Arbeiderspartij en Likud bijna standaard de meeste stemmen kregen, en het duidelijk was wie er had gewonnen.

Steeds drukker in de Knesset

Volgens Reuven Hazan, hoogleraar politicologie aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, is het de afgelopen jaren alleen maar drukker geworden in de Knesset. “De fragmentatie van de Israëlische politiek begon zo’n vijfentwintig jaar geleden, toen we het systeem veranderden”, verzucht hij. Hazan doelt op een kieswet die tijdens de verkiezingen van 1996 voor het eerst gold, waardoor Israëli’s twee keer hun stem mochten uitbrengen: één keer op een politieke partij, en één keer op een kandidaat voor het premierschap.

“We gingen de premier dus direct verkiezen. Volgens mij wilde Hans van Mierlo bij jullie hetzelfde doen, maar wij zijn dus een goede les in waarom dit níet werkt. De verwachting was dat mensen hun twee stemmen voor één partij zouden gebruiken, en het mandaat van die partij zo zouden versterken. Maar in plaats daarvan gingen mensen hun stemmen splitsen! De meesten stemden voor een premierskandidaat van een grote partij, en vervolgens ook op een kleinere partij. Hierdoor fragmenteerde het politieke landschap enorm.” Het aantal partijen en partijtjes dat – alleen of via een lijstverbinding – in de Knesset belandde, steeg van 11 in 1992 naar 21 in 1999.

De fragmentatie is niet het probleem

In 2001 werd het dubbelstemmen weer afgeschaft, maar de versnippering bleef – reden waarom het smeden van stabiele coalities nog altijd erg ingewikkeld is. Maar dat is volgens Hazan niet de hoofdoorzaak van de huidige politieke impasse. Wat wel het probleem is, is één politicus die misbruik maakt van het systeem ten gunste van zichzelf: “De puinhoop waarin we nu zitten komt niet door het politieke systeem, het komt ook niet door de kiezers, het komt door Netanyahu”, vertelt hij. “Hoewel regeringen vroeger ook vielen, overleefden ze het gemiddeld zo’n drie jaar, waardoor het land in ieder geval geregeerd werd. Vroeger waren partijen – zowel links als rechts – bereid om met elkaar samen te werken voor het landsbelang. Voor Netanyahu geldt dat niet zo, die geeft meer om zichzelf.”

De hoogleraar herinnert eraan dat Netanyahu een goede reden heeft om voor zichzelf te kiezen, nu hij terechtstaat in meerdere corruptiezaken. Zolang hij premier is, behoudt hij een kans om uit het beklaagdenbankje te blijven. Als het hem lukt een meerderheid te smeden in de Knesset, dan wordt het mogelijk om wetten aan te nemen die hem onschendbaar maken voor juridische vervolging. “Hij móet winnen, hij móet premier worden. Als dit hem niet lukt, dan lijkt zijn vervolging en veroordeling voor corruptie onontkoombaar”, aldus Hazan.

Het saboteren van een regering

De afgelopen twee jaar lijkt Netanyahu er inderdaad alles voor over te hebben om zijn premierschap te behouden. Meerdere keren was er een mogelijkheid om andere partijen een coalitie te laten verkennen, maar hier stak hij een stokje voor door het parlement te laten ontbinden. En toen Netanyahu vorig jaar eindelijk een coalitie vormde met de alliantie Blauw-Wit van oppositieleider Benny Gantz, en beloofde het premierschap te delen, overleefde deze samenwerking het niet langer dan een klein halfjaar. Zo houdt Netanyahu de touwtjes stevig in handen: totdat er een nieuwe regering is verkozen, is hij nog altijd demissionair premier.

Hoe groot de kans is dat deze verkiezingen de impasse doorbreken, is moeilijk in te schatten. Wie een blik op de laatste peilingen werpt, ziet al snel dat Netanyahu voor de zoveelste keer een moeilijke formatie tegemoet gaat. Veel partijen – ook op rechts – hebben gezegd Netanyahu niet nogmaals aan de macht te willen helpen, en liever zonder hem een coalitie te vormen. Mocht het totaal vastlopen, dan is de kans groot dat de Israëliërs opnieuw naar de stembus gestuurd zullen worden.

Viermaal verkiezingen in Israël sinds 2019

9 april 2019 – Verkiezingen. Likud en de alliantie Blauw-Wit winnen beide 35 zetels. Netanyahu krijgt als eerste de formatieopdracht, maar het lukt hem niet een coalitie te vormen. Hij zet parlementsleden onder druk om in te stemmen met het ontbinden van de Knesset, zodat opnieuw verkiezingen uitgeschreven worden. Blauw-Wit-leider Gantz krijgt geen kans om een coalitie te verkennen.

17 september 2019 – Nieuwe verkiezingen. Blauw-Wit wint 33 zetels, Likud 32 zetels. De president roept Netanyahu en Gantz op een coalitie te vormen en de macht te delen, maar de onderhandelingen mislukken. Opnieuw worden er verkiezingen uitgeschreven.

2 maart 2020 – Nieuwe verkiezingen. Netanyahu en Gantz vormen een ‘noodregering’ om het land te leiden in de coronapandemie. Ze zullen het premierschap delen: Netanyahu zal voor de eerste 18 maanden premier zijn, daarna is Gantz aan de beurt.

22 december 2020 – De regering valt, nadat het parlement de begroting niet voor de afgesproken deadline heeft goedgekeurd. Gantz beschuldigt Netanyahu ervan de onderhandelingen opzettelijk te hebben gesaboteerd, zodat hij het premierschap niet hoeft te delen. Er worden nieuwe verkiezingen uitgeschreven.

23 maart 2021 – Voor de vierde keer in twee jaar moet Israël naar de stembus.

Lees ook:

Benjamin Netanyahu strooit met beloftes, in de hoop op een vierde termijn én onschendbaarheid

Voor de vierde keer in twee jaar gaat Israël dinsdag stemmen. Opnieuw wordt een patstelling verwacht. Voor Benjamin Netanyahu (71) draait het net als vorige keren niet alleen om het premierschap, maar ook om de vraag of hij de aanklachten wegens fraude en corruptie tegen hem weet te ontlopen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden