Crisis na crisis

Voor de millennials in Zuid-Europa ziet de toekomst er somber uit

Vriendengroep op een terras in Madrid, Spanje.Beeld Getty Images

Nu de eerste piek van de corona-uitbraak in het zwaar getroffen Zuid-Europa – in elk geval voor het moment – voorbij lijkt, wordt voorzichtig naar de toekomst gekeken. En die ziet er voor millennials in deze regio niet heel rooskleurig uit.

 Ze houden van avocado’s, frappuchino’s en trekken van festival naar festival. Net als bij elke andere generatie kleven aan de millennials stereotypen. Ze zouden egoïstisch en verwend zijn, maar tegelijkertijd ook idealistisch, flexibel en bovendien handig met technologie. Maar wat een generatie uiteindelijk echt tekent zijn de grote externe gebeurtenissen die ze in hun vormende jaren meemaken. En dat zijn er voor deze groep uit Zuid-Europa – geboren tussen 1980 en 1996 –nogal wat.

Ze groeiden op in een periode van voorspoed en kansen. En net op het moment dat de eerste lichting afstudeerde, kregen zij in 2008 te maken met een uitzonderlijke financiële crisis, die hen misschien wel voor de rest van hun leven op achterstand stelde. De coronacrisis doet daar bij deze groep nu nog een schepje bovenop. 

Jongeren betalen de prijs

Marcel Jansen, hoofddocent van de Vrije Universiteit Madrid, ziet nu al dat deze groep – inmiddels dertigers – opnieuw onevenredig hard wordt getroffen. “In de eerste weken van de lockdown verdwenen meteen al 900.000 banen. Bij zo’n 90 procent van die banen ging het om tijdelijk werk dat voornamelijk door jonge mensen werd ingevuld. En juist deze groep kan in Spanje heel weinig aanspraak maken­­ op sociale zekerheid. Omdat zij vaak alleen maar korte, tijdelijke contracten kunnen bemachtigen, bouwen ze nauwelijks rechten op voor bijvoorbeeld een werkloosheidsuitkering. In de zuidelijke mentaliteit ligt nog steeds zware ­nadruk op baanzekerheid van ouderen en dat wordt afgewenteld op de jongeren. Dat model is achterhaald. Eigenlijk zie ik nu al hetzelfde patroon als tijdens de vorige crisis. Toen betaalden de jongeren de prijs omdat ze tijdelijke contracten hadden en vrijwel geen recht hadden op steun.”

Jansen woont sinds 2001 in Spanje en heeft het tij voor zijn studenten zien keren. “De studenten die ik les gaf voor de crisis, in 2004-2005, zijn goed terechtgekomen. De afgestudeerden die daarna kwamen, hadden veel slechtere vooruitzichten. De studenten waren zich ook heel bewust dat zij meer barrières tegenkomen dan hun leeftijdsgenoten elders. Veel van hen vertrokken naar het buitenland. Jarenlang was bij het afstuderen de enige vraag die werd gesteld: ‘Waar ga je naar toe?’.

De Italiaanse en Spaanse millennials die wel bleven, keerden vaak noodgedwongen terug naar hun ouders; ze zwierven van het ene laagbetaalde baantje naar het andere. Het blad The Economist noemt deze groep de pyrrusoverwinnaars – schijnoverwinnaars – van de globalisering. Op papier horen ze bij de winnende club met een mooi diploma en een Europees paspoort op zak. In de praktijk kunnen ze niet genieten van de verwachte voordelen van deze begeerde zaken. 

Niet alleen de kloof tussen Zuid-Europese millennials en hun generatiegenoten in het noorden van Europa is groter geworden, ook het verschil met de generatie voor hen is groot. De coronacrisis kan die kloof nog dieper maken, zegt Matthew Goodwi, hoogleraar politicologie aan de universiteit van Kent.

“Deze millennials hebben met veel grotere economische onzekerheid te maken. Het is minder waarschijnlijk dan dat het voor hun ouders was dat ze een vaste baan vinden of een huis kunnen kopen. We weten dat mensen die te midden van een financiële crisis volwassen worden veel minder verdienen tijdens de rest van hun leven. Deze groep zal meer dan ooit ‘het sociale contract tussen generaties’ gaan bevragen. Dat contract gaat ervan uit dat met elke generatie de zekerheid groeit. De millennials zullen de eerste generatie in de moderne tijd zijn die daar vraagtekens bij zetten. Uit onderzoeken weten we bijvoorbeeld dat ze liever waren opgegroeid in de tijd van hun ouders.”

Lage startsalarissen

Jansen onderzocht de omstandigheden waarin jonge mensen in de zwaarste jaren na de economische crisis de arbeidsmarkt betraden. “En wat bleek? Hun reële salarissen waren lager dan de reële salarissen van hun ouders eind jaren tachtig! De tendens dat de nieuwste generaties onder slechtere condities de arbeidsmarkt instromen dan voorheen zie je overigens niet alleen in Spanje, maar zeker ook in Italië. De startsalarissen zijn belachelijk laag. Universitair geschoolde mensen draaien hier in Spanje de eerste paar jaar op contracten waarbij ze 400 tot 500 euro per maand verdienen. We hebben het vaak over een stoelendans waarbij mensen rondrennen op de arbeidsmarkt en af en toe geluk hebben dat ze op een tijdelijke baan landen.”

In de kracht van hun leven hebben de millennials al de twee zwaarste en uitzonderlijke crises meegemaakt die de laatste decennia hebben plaatsgevonden. En dat heeft littekens achtergelaten. De arbeidsmarkten in Zuid-Europese landen zijn nooit volledig hersteld; de jeugdwerkloosheid in Italië en Spanje schommelt nog altijd rond de 30 procent. Daardoor lopen velen werkervaring mis en blijven ze lange tijd afhankelijk van precaire contracten. De gevolgen zijn niet alleen economisch. Het is lastig om een ‘volwassen leven’ te beginnen als je als dertiger nog altijd niet economisch onafhankelijk bent. Bij de zoektocht naar meer vastigheid – een baan, koophuis of een gezin – ondervindt deze groep met de coronacrisis opnieuw een tegenslag.

Italianen en Spanjaarden gaan in Europa al als een van de laatsten het huis uit; het overgrote deel woont op zijn dertigste nog bij zijn ouders. Aan kinderen beginnen ze ook veel ­later dan hun leeftijdgenoten elders in Europa en de geboortecijfers – zo schommelend rond de 1,25 – zijn laag.

“Italianen en Spanjaarden zijn binnen Europa het langst aan ‘de moederborst’ blijven hangen”, zegt Jansen. “Vooral omdat ze geen andere optie hebben. Lonen zijn laag, huizenprijzen hoog en het welvaartssysteem is heel slecht toegerust op deze groep. Alle herverdeling gaat naar ouderen en middengroepen. Zaken­­ als huursubsidie en kinderbijslag die deze­­ groep zouden kunnen ondersteunen, staan hier in Spanje bijvoorbeeld nog in de kinderschoenen. Ik verwacht ook nu weer dat deze millennials hun plannen zullen uitstellen.”

Economische ongelijkheid

De economische onzekerheid zal niet alleen tot uitstelgedrag leiden maar wellicht ook tot andere politieke keuzes, denkt Goodwin. “Als we uit de coronacrisis komen denk ik dat jonge mensen niet meer alleen bezorgd zullen zijn over klimaatverandering maar ook willen praten over banen, belastingen, economische macht en ongelijkheid: kwesties waarvan we dachten dat ze er niet meer zo toe deden in de huidige politiek.” En dat leeft bij de millennials in Zuid-Europa sterker dan in het noorden. “We weten dat de groene beweging onder hen in Noord-Europa bijvoorbeeld groter is. Ook hebben we na de economische crisis gezien dat millennials in Zuid-Europa sceptischer zijn geworden over de Europese Unie dan hun generatiegenoten in het noorden, en dat ze minder vertrouwen hebben in mainstream-politici. In Italië zie je bijvoorbeeld dat ze worden aangetrokken door de Vijfsterrenbeweging of de partij van Salvini.”

Het zou kunnen dat millennials in de huidige crisissituatie door hun zorgen over economische solidariteit juist naar (radicaal) linkse partijen getrokken worden, denkt Goodwin. “Maar we kunnen ook gaan zien dat ze helemaal niet meer gaan stemmen omdat ze merken dat de nationale overheid hun problemen niet oplost. We weten nog niet exact wat die effecten zullen zijn en hoe die zich zullen manifesteren, maar het is heel waarschijnlijk dat ze zullen plaatsvinden. En daarom denk ik dat we de millennials heel nauwlettend in de gaten moeten houden.”

Daar ligt ook zeker een rol voor Europa, vindt Jansen. Hij vindt het verontrustend dat net als bij de vorige crisis in het debat nauwelijks over twintigers en dertigers wordt gesproken. “Laten we in elk geval zorgen dat bij de Europese hulpprogramma’s die nu in het leven worden geroepen jongeren als een van de voornaamste doelgroepen identificeren. Daarmee kunnen we hopelijk voorkomen dat ze in het zuiden gefrustreerd op de arbeidsmarkt rond moeten dolen zonder vooruitzicht op stabiliteit. Dat is Europa aan zichzelf verplicht en ­zeker aan zijn jonge mensen.”

Suzy Zaffino: 'Ik ben bang dat de tweede golf, die zeker komt, mijn situatie verder verslechtert’.

‘Wij dertigers zijn vaak al te duur, werkgevers verkiezen twintigers’

Susy Zaffino (32), Rome (Italië)

Psychotherapeute Assunta Zaffino uit Rome­­ – die door iedereen Susy wordt genoemd – werkt sinds haar 27ste en is zzp’er. Ze droomt van een vaste aanstelling in een ziekenhuis om de patiënten daar geestelijk bij te staan. “Ik heb meegedaan aan door de overheid georganiseerde sollicitatieprocedures. Natuurlijk kreeg ik de banen niet. Italië is geen meritocratie. Van te voren staat vast wie de baan krijgt en dat ben jij niet als je niet de juiste contacten hebt.”

Die droom blijft voorlopig dus wat hij is. Zaffino ploetert voort. Omdat haar inkomen als zelfstandige onzeker is, werkt ze 22 uur per week als ‘thuis-assistente’ met autistische­­ kinderen. Daarvoor is ze te hoog opgeleid, maar ze heeft dat vaste inkomen nodig. “Ik verdien nu 1400 euro netto per maand. De huur is 700 euro. Ik zou graag samen met mijn vriendin een huis kopen, maar de bank geeft ons geen hypotheek omdat ons inkomen te wankel is en omdat wij, lesbiennes, sowieso niet als stel serieus worden genomen.”

Een samenlevingscontract afsluiten wil Zaffino wel, maar ze zou graag eerst een koophuis en een leuke baan hebben, en dat lukt dus niet. De huidige coronacrisis heeft haar negen van de vijftien patiënten gekost: die wilden hun huis niet uit. “Ik ben online­therapie gaan geven, maar niet iedereen wil dat. En al heb ik 600 euro coronasteun van de staat gekregen, ik moet nu toch 1500 euro­­ inkomstenbelasting betalen. Ik ben bang dat de tweede golf, die zeker komt, mijn situatie verder verslechtert.”

Minder arbeidsplaatsen

Haar ouders hebben haar vanwege deze crisis geld gegeven. “Dat zie je heel vaak, mensen van tussen de 30 en 35 die niet zonder de financiële steun van hun ouders kunnen. Niet dat we dat willen, maar het kan niet anders. Dat zorgt bij ons voor crises. Als je als dertiger in Italië geen ouders meer hebt, ben je de sigaar. Terwijl we opgroeien met het idee dat we op deze leeftijd een koophuis horen te hebben, en een partner en kinderen. En een vaste baan. Maar tussen 2008 en nu is de arbeidsmarkt alleen maar verslechterd. Crisispremier Mario Monti trok tijdens de financiële crisis de pensioenleeftijd op, waardoor er voor millennials minder arbeidsplaatsen vrijkomen. Later heeft de linkse premier Matteo Renzi tijdelijke en flexcontracten gangbaarder gemaakt. Daardoor zijn wij als dertigers nu vaak al te duur, merk ik. Werkgevers verkiezen de goedkopere twintigers.”

Dat is voor Zaffino een reden geweest om de centrum-linkse Democratische Partij links te laten liggen en op de Vijfsterren­beweging te stemmen. “Ik vind dat wij voortdurend worden bestuurd door incompetente idioten. De Vijfsterrenbeweging is dan nog het minst erg.”

Pauline Valkenet

Marc Grabalosa: 'De crisis accentueert problemen die er al waren'.

Ik heb geluk gehad, mijn generatiegenoten niet

Marc Grabalosa (35), Barcelona (Spanje)

Marc Grabalosa (35) prijst zich deze dagen gelukkig. Terwijl de een na de ander uit zijn geboortestad in het Catalaanse binnenland door de coronacrisis zijn baan verliest,

heeft hij misschien wel een van de meest gewilde werkgevers van dit moment. De gescheiden­­ vader van twee dochters werkt in Barcelona als data-analist voor een internationale farmaceut­­, die net als veel andere bedrijven koortsachtig speurt naar een ­coronavaccin.

Hoe anders waren zijn vooruitzichten in 2012 toe hij cum laude zijn promotie afrondde aan de Universiteit van Barcelona. Spanje zat midden in een diepe economische crisis. Ook al had hij goede papieren, werk was er nauwelijks voor pas afgestudeerden. Net als veel van zijn generatie­genoten besloot hij daarom zijn geluk in het buitenland te beproeven; daar kon hij zich tenminste wel ontplooien én de kost verdienen.

Na een verblijf in Frankrijk en Zwitserland kwam hij drie jaar geleden terug naar Spanje. “Het ging eindelijk weer goed: de economie groeide en ik had banen voor het uitkiezen”, herinnert Grabalosa zich.

Bij ouders blijven wonen

Helaas is Grabalosa een uitzondering ­onder zijn generatiegenoten. Genoeg voorbeelden kent hij van vrienden die het met 1000 euro per maand moeten doen, terwijl een beroerd appartement in Barcelona toch zeker 600 euro kost. Bij de ouders blijven wonen is gebruikelijk en een stuk goed­koper, maar daar sticht je weer niet zo snel een gezin.

“Deze problemen zijn structureel in Spanje, met of zonder corona. De crisis accentueert­­ ze alleen maar”, ziet Grabalosa ook in zijn eigen buurt, de arbeiderswijk Sants. Door een gebrek aan politieke oplossingen­­ zijn het daar en elders in het land allerhande­­ burgerinitiatieven die de nood verlichten, stelt Grabalosa. Migranten en anderen die door de mazen van het Spaanse sociale vangnet vallen, krijgen woonruimte in kraakpanden en voedsel aangeboden. “Ik heb geen vertrouwen in de politiek. Als de instituties het niet doen, dan komt de politiek van de straat”, zegt hij beslist.

Grabalosa heeft zijn twee dochters van negen en zes om de week, terwijl hij zo goed en zo kwaad als het kan probeert zijn onlinevergaderingen te organiseren. Hij kan niet wachten tot de scholen in september­­ weer opengaan. Maar hij is ook bezorgd over wat hij op het schoolplein zal aantreffen: “Ik heb al gehoord van ouders die hun huis zijn uitgezet en nu de boodschappen­­ bij de voedselbank moeten doen”.

Alex Tieleman

Lees ook

Voor de millennial is een burn-out niet hét probleem

‘Millennial, probeer je werk eens als een baantje te zien’ kopte de Volkskrant vorige week. Aanleiding vormde het boek ‘Werken met millennials’ van psycholoog Thijs Launspach, die bezorgd was over het hoge aantal burn-outs onder de groep. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden