VoorbeschouwingStaat van de Europese Unie

Von der Leyens EU-troonrede buigt door onder de zware thema’s

EU-commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Beeld EPA

In haar eerste Staat van de Unie-toespraak zal EU-commissievoorzitter Von der Leyen woensdag vooruitblikken op het komende politieke seizoen in de EU. Dat het opnieuw stormachtig wordt, is een understatement.

Over de inhoud van de ‘Europese troonrede’ wordt tot op het laatst geheimzinnig gedaan, maar de slotwoorden zijn makkelijk te raden: ‘Vive l’Europe, es lebe Europa, long live Europe!’ Dat is inmiddels de traditionele afsluiter van alle belangrijke toespraken van voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie. Zij spreekt woensdag voor het Europees Parlement haar eerste ‘Staat van de Unie’-speech uit. Wat kunnen we verwachten?

CORONACRISIS

Het was voor iedereen een knotsgek corona-jaar, dus ook voor de commissie-Von der Leyen. Die werd kort na haar aantreden eind vorig jaar geheel overrompeld door de pandemie. Ze stond aanvankelijk machteloos: gezondheidszorg is immers een zaak van de lidstaten, die op dit vlak geen enkele competentie willen overdragen aan ‘Brussel’. Dat geldt ook voor de lappendeken aan verschillende lockdowns, grensmaatregelen en quarantaine-voorschriften. Met de moed der wanhoop heeft de commissie geprobeerd daar enige Europese lijn in te krijgen met talloze ‘aanbevelingen’, maar de lidstaten nemen die steeds voor kennisgeving aan.

Op economisch gebied wist de commissie wel de nodige initiatieven goedgekeurd te krijgen. Zo creëerde ze een pot van 100 miljard euro ter ondersteuning van werktijdverkorting, om massale corona-ontslagen te voorkomen.

Maar de grootste doorbraak was het corona-herstelfonds van 750 miljard euro, waarmee de regeringsleiders in juli akkoord gingen. Zij gaven de commissie het mandaat om die 750 miljard namens alle 27 EU-landen op te halen op de kapitaalmarkt – een primeur, al bouwde een aantal landen (Nederland voorop) wel de nodige voorbehouden in. Von der Leyen zal dit fonds ongetwijfeld flink ophemelen in haar toespraak.

KLIMAATBELEID

Voor zover deze Staat van de Unie-toespraak groot nieuws zal bevatten, is het dit: de bekendmaking door Von der Leyen dat het 2030-streefcijfer voor vermindering van de CO2-uitstoot in de hele EU wordt vastgelegd op minstens 55 procent (ten opzichte van 1990). Daarover is maandenlang gesteggeld. Het oude doel, 40 procent, dateert van oktober 2014, vóór het klimaatakkoord van Parijs.

Dat het nieuwe doel op 55 zou uitkomen, hing al een tijdje in de lucht. Toch zullen velen het als een doorbraak ervaren om dit eindelijk uit de mond te horen komen van Von der Leyen zelf, niet in het minst omdat zij een boegbeeld is van de machtige christen-democratische Europese Volkspartij (EVP). Die heeft binnen het Europees Parlement lange tijd op de rem gestaan en gepleit voor een streefcijfer van maximaal 50 procent.

Eerste vicevoorzitter Frans Timmermans zal donderdag een nadere toelichting geven, vooral op het concrete uitstootbeleid dat dit doel voor het nabije jaar 2030 haalbaar moet maken.

Vooralsnog lijken de klimaat-initiatieven van de commissie geen vertraging op te lopen door de coronacrisis. “De Green Deal is het enige terrein waarop ze heeft geleverd”, zegt een EU-diplomaat. “Voorstellen over de andere prioriteiten, zoals de digitale markt en migratie, moeten allemaal nog komen.”

MIGRATIE

Wat migratie betreft zijn die nieuwe voorstellen nu toch echt nabij. De EU-landen zijn al jaren aan het kibbelen over een hervorming van het asiel- en migratiebeleid. Na maandenlang uitstel zouden de commissieplannen uiteindelijk op 30 september komen, maar Von der Leyen maakte maandag bekend dat ze alsnog een week naar voren worden gehaald: naar volgende week woensdag dus. De crisis op het Griekse eiland Lesbos speelt daarbij zeker een rol.

Naar verwachting zullen de voorstellen vooral zijn gericht op het voorkómen van migratie, zo dicht mogelijk bij de bron: zorgen voor betere levensomstandigheden voor potentiële migranten, verdere versterking van de Europese buitengrenzen, een strenger uitzetbeleid voor afgewezen asielzoekers. Pas in de derde of vierde laag van het nieuwe beleid zitten voorstellen over een solidaire verdeling van erkende vluchtelingen over de hele EU. Mogelijk licht Von der Leyen woensdag een tipje van de sluier op.

BREXIT

Von der Leyen zal niet om de nieuwste brexit-crisis heen kunnen. Over drieënhalve maand gaapt de afgrond. Het handelsoverleg zit volkomen vast. Intussen zinspeelt Londen op het aan de laars lappen van eerdere, door beide partijen geratificeerde afspraken. De Duitse commissievoorzitter zal naar verwachting opnieuw haar volste vertrouwen uitspreken in hoofdonderhandelaar Michel Barnier. De Britse pers heeft geprobeerd daarover twijfel te zaaien. Tegelijk zal Von der Leyen haar Europese publiek, voor zover dat enige zakelijke of persoonlijke relatie onderhoudt met het Verenigd Koninkrijk, moeten voorbereiden op het ergste. Een no-deal-brexit op 1 januari lijkt onvermijdelijk.

WAT VERDER TER SPRAKE KOMT…

De oprukkende bewegingen van Turkije in de Middellandse Zee, de onrust in Wit-Rusland, de vergiftiging van de Russische oppositieleider Navalny… voor de ‘geopolitieke commissie’ die Von der Leyens team zegt te zijn, is het alle hens aan dek. De afgeslankte EU-China-top, per beeldverbinding, leverde maandag weinig tot niets op. Het is afwachten wat de voorzitter over al deze buitenland-kwesties gaat zeggen.

DE STIJL VAN DE LEIDER

Dit zijn ook de jaarlijkse gelegenheden waarbij de persoonlijke eigenschappen van een EU-commissievoorzitter onder het vergrootglas liggen. De 61-jarige Von der Leyen staat te boek als een ‘control freak’, die zich in alle dossiers verdiept en van haar medewerkers dezelfde grondigheid verwacht. Ze heeft woonruimte van 25 m2 in het Brusselse commissiegebouw laten creëren, zodat ze geen moment van haar werkplek hoeft te wijken.

“Deze commissie werkt presidentieel”, zegt een goed ingevoerde EU-functionaris daarover. “Haar voorganger Jean-Claude Juncker pakte het meer aan als team.” De Luxemburger leunde inderdaad veel meer op zijn rechterhand Timmermans en zijn naaste adviseur Martin Selmayr. Von der Leyen stuurt haar team hiërarchischer aan.

Lees ook:
Ursula von der Leyen: Europa werkt hard aan de solidariteit

Met maatregelen die kort geleden ondenkbaar waren werkt Europa gezamenlijk aan het redden van levens en aan de economie. Dat gaat met meer solidariteit dan eerder leek, scheef Ursula von der Leyen in april in deze opiniebijdrage in Trouw.

Ursula von der Leyen woont in haar kantoor 

De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, gaat ‘op kantoor’ wonen. Een ruimte van 25 vierkante meter bij haar werkkamer op de dertiende verdieping van het commissiegebouw in Brussel wordt verbouwd tot woon- en slaapruimte

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden