ReportageCatalonië

Vijf jaar na het verboden Catalaanse referendum: frustratie en een onzekere toekomst

Op een muur in een dorpje nabij Barcelona is een geel lintje en ‘Vrijheid’ op een muur getekend. Het staat symbool voor het Catalaanse streven naar onafhankelijkheid. Beeld Eline van Nes
Op een muur in een dorpje nabij Barcelona is een geel lintje en ‘Vrijheid’ op een muur getekend. Het staat symbool voor het Catalaanse streven naar onafhankelijkheid.Beeld Eline van Nes

Op 1 oktober 2017 drukten de Catalaanse leiders een referendum over onafhankelijkheid door. Ondanks dat dit hun verboden was door het Spaanse constitutioneel hof. Hoe staat de regio er vijf jaar later voor, zijn de gemoederen bekoeld?

Jurriaan van Eerten

Het is niet moeilijk verliefd te worden op Catalonië in een kustplaatsje als L’Ametlla de Mar. Van de rotskust met pijnbomen tot weelderig mediterraan begroeide baaitjes, stranden met helderblauw zeewater. En niet te vergeten het rustige centrum, waar de lokale bevolking op de terrasjes koffie drinkt, met rondom balkons waar op verschillende plekken het geel met rode strepen van de Catalaanse vlag zichtbaar is.

Maar terwijl de zee rustig kabbelend over het stenige strand kan rollen, zo kan het hier ook zo hard stormen dat de golven tegen de rotsen stukslaan. En die stormen komen niet alleen klimatologisch. Zaterdag is het vijf jaar geleden dat die heftige politieke storm in Catalonië plaatsvond, waarbij de Catalanen een referendum doordrukten dat door het Spaanse constitutioneel hof was verboden. De Spaanse politie probeerde met geweld het stemmen te voorkomen; de beelden van agenten die Catalanen sloegen zijn de wereld overgegaan. Het gevolg was dat enkel onafhankelijkheidsgerichte Catalanen stemden. De overweldigende ‘ja’ die dit opleverde werd niet erkend door Spanje.

De helft voor onafhankelijkheid

Het zet die Catalaanse vlaggen die hier van de balkons wapperen in een compleet ander daglicht. Nog altijd is pakweg de helft van de Catalanen voor onafhankelijkheid. In plaatsjes als L’Ametlla de Mar stemde zelfs veruit de meerderheid voor separatistische partijen. Bij het gemeentehuis is de sfeer al helemaal duidelijk: aan de voorgevel hangt een spandoek met een oproep tot amnestie voor de politieke vervolging, verwijzend naar de kopstukken van de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging als Carles Puigdemont – die in ballingschap in België woont, op de vlucht voor het Spaanse recht. Burgemeester Jordi Gaseni, van politieke partij ERC, heeft dan ook een duidelijke boodschap om het gesprek mee te beginnen: “Alles zou beter zijn als de wegen van Spanje en Catalonië zich scheiden. Voor beide partijen.”

Op het gemeentehuis op het centrale plein van het dorpje Vic, net ten noorden van Barcelona, hangt een spandoek en een aantal Catalaanse vlaggen. Op het spandoek staat: Amnestie en onafhankelijkheid. Daarmee wordt gratie voor de vervolgde Catalaanse politici gevraagd. Beeld Eline van Nes
Op het gemeentehuis op het centrale plein van het dorpje Vic, net ten noorden van Barcelona, hangt een spandoek en een aantal Catalaanse vlaggen. Op het spandoek staat: Amnestie en onafhankelijkheid. Daarmee wordt gratie voor de vervolgde Catalaanse politici gevraagd.Beeld Eline van Nes

Gaseni is naast burgemeester tevens hoofd van de Associació de Municipis per la Independencià – een samenwerking van honderden Catalaanse gemeentes die voor afscheiding strijden. In gesprek met Gaseni passeren alle onderwerpen die het separatisme kenmerken de revue: de angst dat de Catalaanse taal en cultuur worden verdrukt, het vermeende gebrek aan investeringen in de regio door Madrid, het gevoel dat Spanje onder het masker van de democratie uiteindelijk een onderdrukkende macht is.

“Het geweld in 2017 heeft ons veel zekerder van onze zaak gemaakt”, benadrukt Gaseni. “Separatisten zijn radicaler geworden en Catalanen die niets met de onafhankelijkheid hadden, zagen dat er wel degelijk onderdrukking is.”

Belastingdiscussie

Wat Gaseni vooral na aan het hart ligt, is het onderwerp waarover veel Catalanen graag praten: belastingen. De Spaanse regio’s met hun eigen deelregeringen kunnen gedeeltelijk hun eigen belastingsysteem bepalen. Sinds kort probeert Andalusië met fikse belastingvoordelen bedrijven én burgers naar zich toe te trekken. Volgens Gaseni kan Catalonië eenzelfde truc niet uithalen, aangezien Spanje de regio fiscaal benadeelt – waardoor al gaten in het budget vallen. “Dit is precies wat ons dwarszit. Andalusië krijgt veel geld vanuit de centrale regering als armere regio, en dan halen ze daarmee dit soort stunts uit. Het betekent effectief dat wij hier betalen zodat zij daar beter worden.”

Een vrouw heeft gele lintjes om haar winkelwagen vastgebonden, een symbool van het Catalaanse streven naar onafhankelijkheid. Beeld Eline van Nes
Een vrouw heeft gele lintjes om haar winkelwagen vastgebonden, een symbool van het Catalaanse streven naar onafhankelijkheid.Beeld Eline van Nes

De belastingdiscussie is een echo van de gebeurtenissen van vijf jaar geleden. Toen was een van de grote argumenten voor afscheiding de vermeende oneerlijke fiscale structuur: Catalonië als relatief welvarende regio draagt veel belasting af aan Madrid. Daarvan ziet het maar een deel terug als investeringen in onder andere infrastructuur. Voor separatisten een extra argument om Madrid vaarwel te willen zeggen.

Tegenbeweging

Vanaf L’Ametlla rijd je over de AP-7 noordwaarts langs de zonovergoten Costa Dorada. Na anderhalf uur verschijnen de eerste torenflats van Barcelona, de miljoenenstad ingeklemd tussen berg en zee. De Catalaanse grote steden zijn over het algemeen het minst betrokken bij de onafhankelijkheidsstrijd. Hier zou een ruime meerderheid van de bewoners ‘nee’ stemmen bij een referendum.

Op een zondag halverwege september is de meest vurige kant van deze tegenbeweging zichtbaar in duizenden demonstranten die zich bij de Arco de Triunfo in het centrum verzamelen. Ze spreken zich uit tegen het weren van het standaard Spaans (Castiliaans) op scholen – onafhankelijkheidsgerichte Catalanen willen, tegen de Spaanse grondwet in, forceren dat Catalaanse scholen geen enkele les in het standaard Spaans kunnen geven. Volgens hen is dat de enige manier om het Catalaans te doen overleven.

In de mensenmassa vol wapperende Spaanse vlaggen staan mensen als Luis Pasmuis, 43 jaar en geboren in Catalonië, die zich zorgen maakt over de toekomst van Catalonië. Als elektricien die leidingen aanlegt bij bedrijven, ziet hij zijn werk afgelopen jaren afnemen. “Die separatisten slopen onze economie. Daarover is geen twijfel mogelijk. Barcelona was zo belangrijk in Spanje, nu staan we achterin de rij.” Een terugkerende opmerking bij demonstranten zoals Pasmuis is dat zij het liefst Catalonië zouden verlaten, mits dat niet zou betekenen dat ze daarmee ook afstand moeten nemen van familie en vrienden, alle wortels die ze in de regio hebben.

Sinds 2017 hebben pakweg zevenduizend bedrijven Catalonië verlaten, vaak simpelweg door hun administratieve hoofdkantoor elders te registreren. Van energiebedrijf Naturgy, goed voor een omzet van ongeveer 23 miljard op jaarbasis, tot grote banken of de Spaanse tak van multinationals als Mitsubishi. Doordat de regio Madrid een opmerkelijk voordelig belastingsysteem heeft, trok dit veel van de vertrokken Catalaanse bedrijven naar zich toe: pakweg de helft van die zevenduizend. Afgelopen zomer nam de Catalaanse deelregering nieuwe maatregelen om de bureaucratie te verminderen, in de hoop daarmee het lokale vestigingsklimaat iets te verbeteren.

Dat politieke instabiliteit nog steeds een rol speelt voor investeerders, bestrijdt de oprichter van investeringsmaatschappij Abac Capital Oriol Pinya. Tijdens een kop koffie op zijn kantoor in Sant Gervasi – een van de meest welvarende wijken van Barcelona – wil hij graag praten over de economische situatie van Catalonië. Geregeld reist hij buiten Spanje, waarbij hem zelden gevraagd wordt naar de onzekerheid in Catalonië of in Spanje in het geheel vanwege de regionale kwestie.

“Er spelen momenteel urgentere zorgen”, zegt hij, verwijzend naar de oorlog in Oekraïne en de economische onzekerheid. “Het is vooral belangrijk te begrijpen dat de kwestie tussen Spanje en Catalonië al honderden jaren speelt. Dit vlamt soms op. Maar vanuit het oogpunt van de investeerder heeft de belastingstructuur veel meer invloed, of je op de juiste manier stimulansen creëert om talent aan te trekken.”

Sowieso zullen Barcelona en de hele Catalaanse regio altijd interessant blijven, zo stelt de investeerder: een hoogopgeleide beroepsbevolking met een sterke ondernemersgeest, toegang tot zee, de nabijheid van de Franse grens. Het is niet voor niets dat de Catalaanse economie voor een groot deel rust op export naar het buitenland.

Momentum verloren

Wat telkens in de gesprekken opkomt, is het gevoel dat de onafhankelijkheidsbeweging het momentum is verloren. Nu de kopstukken van de onafhankelijkheidsbeweging zijn vervolgd of gevangengezet, of het land uit zijn gevlucht, ontbreekt de eenheid. Wat overblijft is gerommel tussen de partijen, die het oneens zijn over hoe ze Madrid moeten benaderen.

Het is een Catalaans probleem dat Pinya met ironie “een overvloed aan democratie” noemt: de innerlijke verdeeldheid waardoor de zaken in deze regio soms wel erg stroperig gaan. Daar tegenover staat Centraal-Spanje, waar men altijd vol moed en eenheid ten strijde trekt als een Don Quichot – ook al is het helemaal niet zo helder tegenover wie of wat ze eigenlijk staan. Maar ook al lijkt de onafhankelijkheidsbeweging door een diep dal te gaan, voorbij is het nog lang niet, zo benadrukt Pinya.

Wie door Catalonië reist om hier en daar een praatje te maken, begrijpt meer van de heersende spanningen. Vooral in dorpen weigeren mensen in cafés en de supermarkt geregeld Spaans te spreken. Dit is Catalonië en hier spreekt men Catalaans, is de boodschap. Het gevolg is vaak een komische dialoog van twee talen – het is het kleine protest, waarbij de Catalaan niets wil inleveren.

Op een kentekenplaat is naast de EU-sticker een sticker geplakt, alsof Catalonië al onafhankelijk is en een lidstaat van de Europese Unie. Beeld Eline van Nes
Op een kentekenplaat is naast de EU-sticker een sticker geplakt, alsof Catalonië al onafhankelijk is en een lidstaat van de Europese Unie.Beeld Eline van Nes

In Vic, een universiteitsstad aan de voet van de Pyreneeën op een uur rijden ten noordwesten van Barcelona, vertelt hoogleraar economie Enric Casulleras Ambrós dat hij gelooft dat Madrid de situatie zelf heeft verergerd – en zodanig dat de uitbarsting uiteindelijk onvermijdelijk was. Ook hij begint meteen over belastingen en investeringen.

“De treinen, de wegen; het is allemaal een ramp”, verzucht Casulleras tijdens een kop koffie op een terras. “Naar Barcelona vanaf hier, een afstand van veertig kilometer, kost me anderhalf uur met de trein. Dat is bewust beleid van Madrid.”

Frustratie en onzekere toekomst

In het gesprek wordt duidelijk dat de gebeurtenissen van 2017 vooral veel frustratie hebben opgeleverd. Met Madrid verder gaan voelt verkeerd, maar de mogelijkheid tot onafhankelijkheid lijkt ook in de nevelen van een onzekere toekomst gehuld. Wat rest is een economische strijd: Vic is begonnen belasting af te dragen aan de Catalaanse belastingentiteit – een protest waaraan ook L’Ametlla de Mar meedoet. Het is symbolisch, want de Catalaanse belastingentiteit maakt dat geld alsnog over naar Madrid. Maar de theorie is dat op deze manier de structuren klaarliggen, mocht het in de toekomst van onafhankelijkheid komen. Met dergelijke kleine acties zou zo veel mogelijk chaos en instabiliteit worden voorkomen.

“Maar dat alle bedrijven zijn vertrokken, dat is schier overdreven”, stelt Casulleras. “Ja, een paar duizend hebben hun hoofdkantoor verplaatst, maar het was uiteindelijk ongeveer één procent van de Catalaanse bedrijven. En ze vertrokken ook nog eens omdat de Spaanse staat ze onder druk zette.”

Madrid zou banken Caixabank en Sabadell tot vertrek geforceerd hebben, door te dreigen aanzienlijke hoeveelheden geld terug te trekken en zo de solvabiliteit plotseling te verlagen. Officieel werd dit door de banken ontkend, maar beide vertrokken wel uit de regio. “Geld is laf”, zegt Casulleras erover. “Maar meer dan om geld, gaat dit om waardigheid. Wij willen als regio gehoord worden.”

'Het was een heroïsch project’

Hoe zit het dan met die kleine meerderheid die volgens peilingen tegen onafhankelijkheid zou stemmen? Daarop heeft Casulleras een duidelijk antwoord: zij zijn bang gemaakt. Vele van hen zouden onafhankelijkheid willen, maar de gevolgen vrezen. Zij hebben gezien hoe de staat reageerde. Casulleras kijkt naar voorbijlopende studenten, van wie een aanzienlijk deel onderling Catalaans spreekt.

“Weet je, voor het referendum wilde de politie de stembussen innemen. Maar duizenden Catalanen werkten samen om deze te verstoppen. Daardoor is het ze niet gelukt. Je hoorde veel van dat soort verhalen. De onafhankelijkheidsstrijd was een heroïsch project. Het was alsof we samen geschiedenis schreven.”

Lees ook:

Gesprek in Barcelona over toekomst Catalonië wordt een potje politiek koorddansen

De Spaanse premier Pedro Sánchez gaat woensdag in Barcelona met de regioregering praten over de toekomst van Catalonië. Gemakkelijk wordt het niet.

Carles Puigdemont: bakkerszoon die al zijn hele leven strijdt voor een onafhankelijk Catalonië

Carles Puigdemont zal vanaf nu meer op de achtergrond strijden voor de onafhankelijkheid van Catalonië, want dat hij terugtreedt als partijleider betekent niet dat hij zich gewonnen geeft. ‘Ik raad iedereen aan om vooruit te blijven kijken.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden