ProfielPablo Iglesias

Verdwijnt met de linkse activist Pablo Iglesias ook de verontwaardiging uit de Spaanse politiek?

Pablo Iglesias, nog met paardenstaart, tijdens een verkiezingsbijeenkomst in Madrid op 30 april. Beeld Getty Images
Pablo Iglesias, nog met paardenstaart, tijdens een verkiezingsbijeenkomst in Madrid op 30 april.Beeld Getty Images

Tien jaar geleden trokken activisten door Madrid. Wat is de erfenis van deze protestbeweging, de eruit voortgekomen partij Unidas-Podemos en haar opgestapte leider Pablo Iglesias?

In een goedgevuld theaterzaaltje in Leganés, een Madrileense voorstad, is de revolutionaire sfeer midden april weer even terug. Op het podium zitten lokale en landelijke partijkopstukken van Unidas-Podemos op plastic stoeltjes voor een gordijn van veelkleurige doeken: rood, groen en natuurlijk paars, de partijkleur. ‘Si se puede! Si se puede!’, scandeert de zaal: Yes we can. Vuisten gaan de lucht in, rockmuziek schalt door de zaal. Tot het eindelijk de beurt is aan de laatste spreker, Pablo Iglesias.

De ruim tweehonderd man zijn vooral gekomen voor deze in bescheiden zwarte trui, donkerblauwe spijkerbroek en gympen gestoken partijleider. Opvallend genoeg draagt hij ook vanavond zijn kenmerkende lange paardenstaart niet meer langs zijn rug, maar in een hippe knot; partij-exegeten was het al eerder opgevallen.

‘President!, president!, president!’, klinkt het hartstochtelijk uit de zaal. “Jij bent de enige die ons vertegenwoordigt”, roept iemand. Iglesias, voormalig academicus, reageert op gedragen toon. “Staat u mij toe om in ieder geval in het eerste deel van mijn interventie te reflecteren.”

Hoogtepunt

Nog geen jaar geleden bereikte Iglesias met Unidas-Podemos het hoogtepunt van zijn politieke macht. Bij de historische linkse coalitie met de sociaaldemocraten van premier Pedro Sánchez werd de voormalige activist een van de vier vicepresidenten. Een jaar later zal hij die post alweer verlaten om zijn partij te leiden tijdens de belangrijke Madrileense regioverkiezingen. De aanwezigen in Leganés weten in april trouwens nog niet dat zij naar een van Iglesias’ laatste publieke optredens als politicus luisteren.

Begin mei stapte Iglesias op, nadat het Unidas-Podemos, een uitvloeisel van de zogenoemde 15-meibeweging, niet was gelukt een rechtse monsterzege bij de recente Madrileense regioverkiezingen af te wenden.

Betekent de aftocht van Iglesias ook het (symbolische) einde van de 15 mei-beweging, die deze maand tien jaar geleden ontstond als reactie op de eurocrisis, de harde bezuinigingen, en de zittende macht van sociaaldemocraten en conservatieven? Of scheppen de economische gevolgen van de coronapandemie die Spanje hard treffen juist nieuwe mogelijkheden voor de indignados (verontwaardigden) 2.0?

Terug naar de straat

De herinnering aan het indignado-protest tien jaar geleden roept warme herinneringen op bij een van de aanhangers in Leganés: Ana García (34), ook lid van een linkse studentenvakbond. García is blij dat Iglesias zijn functie als vice-president heeft neergelegd. “Het is een breed gedragen gevoel dat Unidas-Podemos terug moet naar de straat, waar de partij vandaan komt.” Ze vindt dat de partij te veel heeft ingezet op de politieke strijd in het parlement en haar activistische wortels is vergeten.

Ze koestert zoete herinneringen aan het Podemos dat kort na de oprichting eind 2014 met 100.000 man tijdens de ‘Mars van de Verandering’ de Spaanse hoofdstad lamlegde: ‘tic, tac, tic, tac’ galmde het door de straten. Want de klok tikte voor de zittende macht die ‘de kaste’ werd genoemd; het was een kwestie van tijd voordat de paarse revolutionairen de macht zouden overnemen, was de gedachte.

De eerste kans om dit in de praktijk te brengen kwam in 2015. Tijdens de Europese verkiezingen een jaar eerder had de formatie van Iglesias al hoge ogen gegooid en kreeg uit het niets bijna acht procent van de uitgebrachte Spaanse stemmen. Bij de landelijke verkiezingen in Spanje eind 2015 kreeg Podemos ruim 12 procent van de stemmen. Samen met een andere nieuwkomer, het liberale Ciudadanos, wist Podemos het tweepartijenstelsel van conservatieven en sociaaldemocraten, die sinds de jaren zeventig de dienst in Spanje had uitgemaakt open te breken.“Podemos heeft hiermee voor een revolutie in de Spaanse politiek gezorgd”, vindt García.

Al was het resultaat van de verkiezingen in 2015 toch niet zó spectaculair. De sociaaldemocratische PSOE bleef groter dan Podemos en de conservatieve Volkspartij, waartegen fel campagne was gevoerd, kreeg de macht. De daaropvolgende jaren regende het verkiezingen in Spanje, het bleek een stuk lastiger om met meer partijen een stabiele regering te volgen.

Steun daalde gestaag

De electorale steun voor Podemos, dat Unidos en later Unidas-Podemos ging heten na de fusie met een linkse splinterpartij, daalde gestaag. Toch wist de partij vlak voor de coronapandemie nog een keer politieke geschiedenis te schrijven: voor het eerst sinds de jaren dertig kreeg Spanje weer een echte coalitieregering, ditmaal een samenwerking tussen de PSOE en Unidas-Podemos. De paarse partij kreeg vijf ministerposten, en Iglesias werd vicepresident.

Toch is studentenleider García teleurgesteld over wat de partij uiteindelijk bereikt heeft: de radicale plannen uit de beginjaren rond huisvesting en arbeidsrechten zijn volgens haar nauwelijks uitgevoerd. Ook de aan de partij gelieerde burgemeesters die in Madrid en Barcelona de macht kregen, pakten volgens haar niet door. García hoopt daarom wederom op massaal straatprotest in de sfeer van de indignado-beweging om de politiek opnieuw wakker te schudden.

Iglesias zelf blijft zich inzetten voor meer gelijkheid. Hij schotelt zijn publiek in Leganés alvast zijn plannen voor: gratis tandarts, gratis brillen. De huurprijzen controleren. De taxi gaat boven Uber. En wat hem betreft zijn ook de laatste dagen van het stierenvechten nu echt geteld.

Venezuela en Bolivia

Het zijn ideeën die bij met name rechts Spanje veel weerstand oproepen. Evenals de betrokkenheid van de stichters van de partij, onder wie Iglesias, bij het Venezuela van Hugo Chávez en het Bolivia van Evo Morales. Aantijgingen en gerechtelijk onderzoek over buitenlandse politieke connecties en geldstromen plaagden de partij; partijprominenten moesten het veld ruimen. Toen de linkse Iglesias met vrouw en kinderen een chalet buiten de stad betrok, was dat koren op de molen van zijn tegenstanders.

“Zij noemen mij ‘coletas rata’ (rattenstaart), want zij weten dat wij dit land kunnen veranderen”, roept Iglesias de zaal even later bevlogen toe. “Je bent niet alleen! Je bent niet alleen!”, scandeert de zaal.

Maar de nieuwe politiek die Unidas-Podemos zegt te willen, heeft binnen de partij ook geleid tot felle ruzies en afsplitsingen.

Deze ‘interne oorlogen’ en afnemende steun van kiezers, stelden Jesús Santos Gimeno teleur. Deze voormalige vuilnisman, die nu vice-burgemeester is in de Madrileense voorstad Alcorcón, probeert daarom de Podemos-idealen op kleine schaal te verwezenlijken. Zo heeft hij ervoor gezorgd dat de geprivatiseerde schoonmaak- en vuilnisophaaldiensten weer in publieke handen zijn. “Dat is goedkoper en efficiënter. Als gemeente betalen wij hetzelfde en krijgen daar 20 procent meer schoonmakers voor terug, die 40 procent meer verdienen”, vertelt Santos Gimeno trots.

Minder radicaal

Unidas-Podemos is inderdaad minder radicaal dan in het begin, moet hij erkennen. In de hitte van de eurocrisis werd er nog gezinspeeld op een vertrek uit euro en de Navo. Nu heeft de partij samen met de coalitiepartner onder meer een landelijke armenuitkering en een uitgebreid ouderschapsverlof voor vaders voor elkaar gekregen. Santos Gimeno wijst ook op de uitgebreide Spaanse versie van de NOW-regeling en het verbod op huisuitzettingen tijdens de pandemie. Een schril contrast met de bezuinigingen tijdens de eurocrisis, vindt hij. “Als je de omgang met de twee crises vergelijkt is dat een groot verschil.”

Politiek filosoof Jordi Mir van de Pompeu Fabra Universiteit in Barcelona maakt graag een onderscheid tussen de 15-meibeweging en het Podemos van Iglesias. “Uiteindelijk was ‘15 mei’ zeer utopisch”, zegt Mir.

Contrast

Hij vindt het logisch dat de meest activistische vleugel nu teleurgesteld is door het contrast met de politieke realiteit waarin Unidas-Podemos zich nu begeeft. “De 15-meibeweging en Podemos zijn er vooral in geslaagd om zaken zoals het recht op wonen naar het centrum van het debat te brengen”, stelt hij. Daarnaast vervult de anti-huisuitzettingsbeweging PAH, een reactie op de eurocrisis, nog steeds een belangrijke maatschappelijke rol voor burgers die hun huur of hypotheek niet meer kunnen betalen.

Pablo Iglesias, mei 2021. Beeld AFP
Pablo Iglesias, mei 2021.Beeld AFP

De vraag is nu of de economische gevolgen van de coronapandemie nieuwe munitie leveren voor een protestbeweging. De arrestatie van rapper Pablo Hasél eerder dit jaar leek een lont in een kruitvat: boze jongeren gingen massaal de straat op, wat onder meer in Barcelona tot hevige ongeregeldheden leidde. Volgens Mir lieten de protesten vooral zien hoe groot de maatschappelijke onvrede in Spanje nog steeds is, al is dat nog geen voorbode voor een nieuwe 15 mei-beweging.

“Je zou kunnen zeggen dat door de regeringsdeelname van Unidas Podemos ‘15 mei’ nu in Spanje regeert”, zegt hij. Mir denkt eerder dat toekomstige onvrede gekanaliseerd zal worden via al bestaande partijen.

En Iglesias? Die wil weer terug naar de universiteit en zijn maatschappijkritiek buiten het parlement ventileren. Vorige week doken de eerste foto’s op van Iglesias zónder paardenstaart, geschoten door een bevriende fotograaf. Zittend achter een knalrood tafeltje, toont hij zich voor het eerst met zijn nieuwe en frisse coupe, schijnbaar verdiept in een boek over cinema.

Lees ook:

De rijzende ster van rechts Isabel Díaz Ayuso stevent dankzij antilockdownbeleid af op de zege in Madrid

De conservatieve regiopresident Isabel Díaz Ayuso opende midden in de pandemie de Madrileense horeca. Dankzij tapas en biertjes stevent ze bij de regioverkiezingen dinsdag af op de winst.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden