Een ontvangstteam op station Keleti in Boedapest dat Oekraïense vluchtelingen helpt.

ReportageHongarije

Van anti-immigratie tot warm welkom aan Oekraïense vluchtelingen: Orbáns plotselinge gastvrijheid verklaard

Een ontvangstteam op station Keleti in Boedapest dat Oekraïense vluchtelingen helpt.Beeld Dénes Erdos

Op het treinstation in Boedapest komen dagelijks vijfhonderd mensen uit Oekraïne aan. Ze worden met open armen ontvangen, in tegenstelling tot de vluchtelingen die in 2015 naar Hongarije trokken. Vanwaar dat verschil? ‘Orbán moet nu duidelijk laten zien dat hij erbij hoort.’

Roos van Hennekeler

Terwijl de ondergaande zon recht op het station Keleti in Boedapest schijnt, drommen mensen met backpacks en grote, blauwe Ikea-tassen samen op het perron. Een paar keer per dag komt hier een trein aan vanuit het plaatsje Záhony, aan de grens met Oekraïne. Het is een speciaal transport voor vluchtelingen die wegtrekken uit het land. Dagelijks ontvangt dit station zo’n vijfhonderd mensen.

Het is niet de eerste keer dat station Keleti fungeert als knooppunt voor mensen die oorlog ontvluchten. In 2015 diende het negentiende-eeuwse stationsgebouw tijdelijk als vluchtelingenkamp, toen honderden vluchtelingen uit Syrië, Irak en Afghanistan er vast kwamen te zitten op doorreis naar Oostenrijk of Duitsland. Mensen sliepen in de onderdoorgang naar de metrotunnel, in tentjes of in de openlucht.

Ook in 2015 schoten vrijwilligers te hulp. “Maar het was totaal niet vergelijkbaar met nu”, vertelt Patrik Karsa. Hij staat als vrijwilliger van de organisatie Hungarian Reformed Church Aid in de statige stationshal, tussen snel uit de grond gestampte marktkraampjes waarachter vrijwilligers allerlei vormen van hulp aan vluchtelingen bieden.

Het hele land doet mee

In 2015 had Karsa zich ook aangemeld; destijds als vrijwilliger voor het Rode Kruis. Toen was hij deel van een kleine groep mensen, nu doet zo’n beetje het hele land mee. “Dit keer waren we ontzettend goed voorbereid, we konden deze oorlog al weken aan zien komen. Op de eerste dag van de invasie stonden we hier al klaar op het station. Op dag twee kregen we hulp van de regering, en sindsdien is onze operatie enorm uitgebreid. Wat we nu aan hulp kunnen bieden is indrukwekkend.”

Vrijwilliger Patrik Karsa. Beeld Denes Erdos
Vrijwilliger Patrik Karsa.Beeld Denes Erdos

Wie als vluchteling uit Oekraïne uit de trein stapt in Boedapest wordt daar ontvangen door een team van tolken, krijgt gratis een Hongaarse simkaart aangeboden en zo nodig een telefoon in bruikleen om contact te kunnen leggen met familie. Er is een overvloed aan eten, drinken, toiletspullen, speelgoed voor de kinderen. De stationshal is volgebouwd met tafeltjes, oplaadplekken voor apparaten en er is zelfs een uitgebreide kinderhoek. Verder zijn er drie rijen: een voor gratis vervoer, een voor hulp bij het vinden van een baan in Hongarije, en een voor het vinden van woonruimte in Boedapest of elders in Hongarije.

Scheldwoord

Dat alles in een land waarin het woord migráns – waarmee in 2015 steevast verwezen werd naar de mensen die via de Balkanroute het land binnen stroomden na lange tochten vanuit Irak, Syrië of Afghanistan – een scheldwoord is, met name onder kinderen. Maar dat geldt niet vluchtelingen uit Oekraïne; voor hen is het woord menekült gereserveerd: vluchteling. Jarenlang was dat een soort verboden woord, nu vliegt het je overal om de oren.

“Het lijkt misschien een enorme omslag”, zegt sociaal-psycholoog en politiek commentator Tibor Dessewffy, die de afgelopen jaren veel onderzoek deed naar de houding tegenover migratie in Hongarije. “Eigenlijk is het alleen een omslag onder de achterban van premier Orbán. Veel mensen bekommerden zich in 2015 ook om vluchtelingen, maar daar hoorde je minder over. Destijds is de burgerorganisatie Migration Aid opgericht, en die speelt ook nu een belangrijke rol.”

Toch is de achterban van de premier belangrijk. Viktor Orbán bouwde zijn populariteit grotendeels op door het opstoken van anti-immigratiesentimenten. Zijn regering domineert al jaren de sfeer in Hongarije. Van billboardcampagnes door het hele land, waarop gewaarschuwd werd voor vluchtelingen die de banen van de Hongaren weg zouden komen kapen, tot aan de ‘Stop Soros’-wet die in juni 2018 werd aangenomen. Die maakte het strafbaar om vluchtelingen en migranten te helpen asiel aan te vragen in Hongarije. De regering-Orbán liet bovendien een hoog hek bouwen aan de hele zuidgrens van het land, en werd keer op keer voor het Europees Hof voor de Rechten van de Mens gedaagd wegens het niet respecteren van de rechten van vluchtelingen.

Op station Keleti in Boedapest wordt ook een lift naar Nederland aangeboden.  Beeld Dénes Erdos
Op station Keleti in Boedapest wordt ook een lift naar Nederland aangeboden.Beeld Dénes Erdos

Dat staat allemaal in schril contrast met de huidige overweldigend warme ontvangst van vluchtelingen uit Oekraïne, met steun van diezelfde regering. Hoewel door het beleid van de regering-Orbán de officiële capaciteit van Hongarije om vluchtelingen op te vangen het afgelopen decennium aanzienlijk is gekrompen, en veel van de hulp nu dus van burgerinitiatieven komt, wordt in de communicatie van de regering momenteel steeds weer benadrukt hoe welkom de vluchtelingen zijn. Er wordt niet moeilijk gedaan aan de grens en alle vluchtelingen mogen blijven.

Vrijwilliger Patrik Karsa kan het enorme verschil in ontvangst wel verklaren. “Er bestaat dit keer geen enkele twijfel over waarom deze mensen hierheen komen”, zegt hij. “We weten allemaal wat er gaande is over de grens en het is logisch dat mensen naar Hongarije komen, als buurland van Oekraïne. Dat was in 2015 wel anders: vluchtelingen kwamen toen van ver weg, van plekken die geografisch weinig met Hongarije te maken hebben. Het was toen minder duidelijk waarom uitgerekend wíj moesten helpen. En natuurlijk waren die mensen op allerlei manieren heel anders dan wij. De Oekraïners zijn christelijk, en ook cultureel zijn ze sterk aan ons verwant. Ze lijken sterk op ons.”

Student uit Tanzania

Toch komen er nu ook mensen de grens over die cultureel verder van de Hongaren afstaan, zoals de 21-jarige student Yussuf Mohamed Abdallah uit Tanzania. Drie maanden geleden begon hij aan zijn studie medicijnen in de Oost-Oekraïense stad Charkov, maar toen brak de oorlog uit. Hij en zijn medestudenten moesten het land halsoverkop verlaten. Van een Hongaarse negatieve houding tegenover vluchtelingen heeft hij nog nooit gehoord; hij en zijn vrienden begrepen juist dat ze in Hongarije het meest welkom zouden zijn. Daarom trokken ze massaal naar deze grens.

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Nu zit Abdallah in een opvang in het centrum van Boedapest, vol met Afrikaanse en Indiase studenten die net als Abdallah in Oekraïne studeerden, meestal medicijnen. Een medewerker van eenzelfde soort opvang verderop vertelt over een groep Afrikaanse studenten die geweigerd werden aan de Poolse grens en vervolgens dertig kilometer naar de Hongaarse grens liepen, waar zij wél warm ontvangen werden.

“Voor Orbán en zijn achterban is dit wel degelijk een gigantische omkering”, zegt sociaal-psycholoog Dessewffy. “Maar de motivatie is simpel: Orbán snapt dat hij op dit punt niet tegen Europa in kan gaan, dat hij nú moet laten zien dat hij voor Europese waarden staat. Doet hij dat niet, dan zou dat echt tot een breekpunt kunnen leiden.”

Dubbelspel van Orbán

Premier Orbán speelde lang een soort dubbelspel, zegt Dessewffy. “Hij hoort bij de EU, maar hij staat ook op goede voet met Rusland en China. Zijn relatie met die twee grootmachten gaf hem een sterke onderhandelingspositie binnen de EU, terwijl hij voor Rusland en China enkel interessant is vanwege zijn status als EU-leider. Binnen die strategie is ambiguïteit een kracht: dat niemand precies weet waar je loyaliteit nou echt ligt. Maar nu staat die ambiguïteit ineens in de weg. Er is geen enkele politieke ruimte meer om te manoeuvreren binnen de EU. Orbán moet nu duidelijk laten zien dat hij erbij hoort, anders ligt hij er straks ineens uit.”

Ook in zijn eigen land is het voor Orbán belangrijk om te laten zien aan welke kant hij staat. Onder de bevolking is de sympathie voor de Oekraïners enorm, want er woont een Hongaarse minderheid in het buurland. Bovendien hebben de Hongaren hun eigen herinneringen aan Russisch geweld. In 1956 werd een Hongaarse volksopstand hard neergeslagen door Sovjettroepen. De leus Ruszki, haza! (‘Russen, ga naar huis!’) is plotseling weer te horen op straat in Boedapest. De beste manier voor Orbán om zich aan de goede kant van de geschiedenis te scharen, zónder daarbij Poetin al te zeer tegen zich in het harnas te jagen, is via asiel voor vluchtelingen.

In de statige stationshal wordt achter snel uit de grond gestampte marktkraampjes hulp geboden: van eten tot simkaarten, vervoer en slaapplaatsen tot een kinderspeelhoek.  Beeld Dénes Erdos
In de statige stationshal wordt achter snel uit de grond gestampte marktkraampjes hulp geboden: van eten tot simkaarten, vervoer en slaapplaatsen tot een kinderspeelhoek.Beeld Dénes Erdos

Dat betekende dat er snel een nieuwe boodschap aan de achterban verkocht moest worden. “De afgelopen weken zie je Orbán bij allerlei evenementen, en op tv herhaalt hij steeds dezelfde boodschap die dient als rechtvaardiging voor de omgeslagen houding”, zegt Dessewffy. Hij citeert de premier: “Er behoeft geen hogere wiskunde om het verschil te zien tussen de massale toestroom van mensen uit moslimlanden die een beter leven zoeken, en de Oekraïners die naar Hongarije vluchten vanwege de oorlog met Rusland. Het is een primaire, menselijke, christelijke plicht om hulp te bieden aan wie dat nodig heeft.”

Strategie aanpassen aan belangen

Dat de regering-Orbán het zich kan veroorloven om haar boodschap volledig te veranderen – nota bene een paar weken voor de verkiezingen – zegt volgens Dessewffy alles over de controle over de publieke opinie in het land. “Orbán kan via zijn media-imperium, zijn leger van influencers, en alle talking heads op televisie die de centrale boodschap maar blijven herhalen de meest bizarre omslag in boodschap verkopen als geheel logisch. Dat geeft hem de flexibiliteit om zijn strategie aan te passen aan zijn directe belangen in elke situatie.”

Inmiddels zijn een kwart miljoen vluchtelingen de Oekraïens-Hongaarse grens overgestoken. En wat Orbáns motivatie ook is: de inzet van de Hongaarse bevolking is indrukwekkend. In Facebookgroepen is elk verzoek om een tijdelijke woonruimte binnen een uur opgelost, huisdieren worden opgehaald en mensen rijden massaal naar de grens om vluchtelingen met de auto op te halen. “De Hongaren hebben ook gewoon een humanitair instinct”, zegt Dessewffy. “Iederéén wil mensen helpen in zo’n situatie.”

Lees ook:

‘Ik was heel succesvol in Oekraïne, maar hier kent niemand me’

In de Hongaarse grensplaats Tiszabecs kunnen vluchtelingen uit Oekraïne op adem komen. Daar doemt de vraag op: wat nu? ‘Mijn opa en oma wilden niet mee.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden