Liz Truss koketteert met haar jeugd in arbeidersstad Leeds.

ReportageOpvolging Boris Johnson

Truss impopulair in ‘eigen’ Leeds. ‘Ze belichaamt alles wat mis is met de Conservatieve Partij’

Liz Truss koketteert met haar jeugd in arbeidersstad Leeds.Beeld Getty Images

De kans is groot dat Liz Truss vanaf dinsdag de nieuwe Britse premier is. Ze doet zich voor als iemand die de problemen van ‘de gewone Brit’ begrijpt en haalt daarbij graag haar jeugd in Leeds aan. Maar veel inwoners van die stad zijn daar helemaal niet blij mee. ‘Het is niet oprecht.’

Niels Posthumus

Brianna Middleton (22) schudt haar hoofd. Nee, ze kent eigenlijk niemand in Leeds die trots is op het feit dat Liz Truss, opgegroeid in de stad, vermoedelijk de nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk wordt. “Kijk, als ze dat nu namens de Labourpartij zou worden, was het misschien anders”, lacht ze ietwat verlegen. Leeds is nu eenmaal overwegend een linkse stad. “Het kan zijn dat sommige ouderen meer met haar hebben, maar onder de studenten met wie ik omga is zij niet populair.”

Truss staat op het punt om door de circa 180.000 leden van de Conservatieve Partij tot nieuwe partijleider te worden gekozen. Maandag volgt de uitslag van een wekenlange interne stemming. Truss ligt in alle peilingen voor op uitdager Rishi Sunak. Als ze als winnaar uit de bus komt, volgt ze de vertrekkende Boris Johnson ook op als leider van het land. De Conservatieve Partij heeft een meerderheid in het parlement. Daarom zijn voor de wisseling van de wacht geen nationale verkiezingen nodig.

Middleton staat voor het Leeds City Museum in het keurig opgeknapte centrum van haar universiteitsstad. Ze heeft haar feloranje jasje met het logo van ‘Walking Tours in England’ om haar heup geknoopt. De zon schijnt, het is een prachtige nazomerdag. De studente Chinese en Japanse taal geeft buiten haar studie om betaalde rondleidingen door de stad.

Begrip voor de doorsnee-Brit

Ook Truss woonde dus een groot deel van haar jeugd in de Noord-Engelse stad. Ze ging er eind jaren tachtig en begin jaren negentig naar een middelbare overheidsschool. Dat vertelt ze vaak. Want ze voedt graag het beeld dat ze, ondanks haar geboorte én latere studie in het elitaire Oxford, heus een doodnormale Brit is. Iemand die de problemen van vergelijkbare doorsnee-Britten goed begrijpt.

Leeds leent zich uitstekend voor dat doel. De stad heeft nog altijd het imago van een industrieel centrum in het relatief arme noorden, zonder erg veel schwung. Al is daar weinig van waar. Leeds heeft een snel groeiende stadseconomie, profileert zich steeds meer als een hippe media- en techhub en kwam vorig jaar uit de bus als de beste Britse stad na Londen om een bedrijf te starten. “Leeds mag dan niet mooi zijn op een ansichtkaartachtige manier”, zegt Middleton, “het is wel degelijk een plek vol cultuur en historie”. En zijn industriële karakter is tegenwoordig juist trendy.

Maar Truss probeerde tijdens haar leiderschapscampagne de afgelopen weken nog vooral dat ongepolijste, oude beeld van Leeds uit te buiten. Haar kennelijk harde jeugd in de stad zou haar ‘doorzettingsvermogen’ hebben gegeven, haar ‘vastberadenheid’ hebben gevoed en haar hebben geleerd zaken te benoemen zoals ze zijn. Ze beloofde ook als premier te zullen besturen in de geest van de even strijdlustige als compromisloze voetbalcoach Don Revie van Leeds United in de jaren zestig.

Opgegroeid in het hart van de rode muur

Truss (47) ging zelfs zo ver om in een tv-debat naar Sunak te sneren, die in zijn jeugd naar een dure privéschool ging. “Ik zag op mijn school in Leeds dat veel kinderen in de steek werden gelaten, dat zij niet de kansen kregen die jij op jouw school wel had, Rishi.” Ook bij de start van haar campagne had ze al benadrukt: “Veel kinderen met wie ik in Leeds op school zat, leden onder te lage verwachtingen, slecht onderwijs en een gebrek aan kansen”. Ze hing die onderwijsproblemen bovendien deels op aan de bewering dat zij in Leeds was opgegroeid in het hart van de ‘rode muur’. Dat zijn de kiesdistricten in het midden en noorden van Engeland die tot 2019 bijna structureel Labour stemden.

Het schoot bij inwoners van haar oude stad in het verkeerde keelgat. Want het was simpelweg niet waar. Leeds mag een linkse stad zijn, het kiesdistrict Leeds Noordoost, waar Truss opgroeide, verkoos van 1955 tot 1997 juist steevast een Conservatieve afgevaardigde in het parlement. Bovendien hadden (en hebben) kinderen op de Roundhay School weinig te klagen. Ja, Truss’ vroegere school is een overheidsinstituut. Maar wel eentje dat al in haar tijd als goed te boek stond en dat nu zelfs het predicaat ‘uitmuntend’ draagt. Truss, dochter van een welvarende (en linkse) hoogleraar wiskunde, leek zich dus over de rug van haar oude leraren en klasgenoten ‘volkser’ voor te doen dan ze was.

Een bezoek aan de buurt bekrachtigt dat vermoeden. De school is een prachtig gerestaureerd complex: ruim opgezet – negen hectare middenin de stad –, omringd door gesproeide rugby- en voetbalvelden, en pal naast een park. De huizen in de buurt zijn veelal vrijstaand en hebben zonder uitzondering weelderige tuinen. De gemiddelde prijs volgens makelaarswebsite Zoopla: 410.000 euro.

Vooral uit op makkelijk applaus

“Wat Truss over haar schooltijd zei was complete onzin”, geeft zelfs Angelo Basu toe. Hoewel hij toch voorzitter van de Conservatieve Partij in de afdeling Leeds Noordwest is. Zelfs onder Conservatieven in de stad bespeurt hij daardoor weinig enthousiasme over Truss. “Haar jeugd in Leeds had een pluspunt kunnen zijn. Indien ze daar authentiek en oprecht over was geweest. En wanneer ze had laten zien dat ze begrijpt wat de werkelijke problemen in een stad als Leeds zijn.” Maar dat deed ze niet. “Toen ze in juli voor een campagnebijeenkomst hier was, leek ze vooral uit op makkelijk applaus.”

Die werkelijke problemen zijn, afgezien van het al decennialang gebrekkige openbaar vervoer in de stad, volgens Basu momenteel uiteraard vooral de hoge energieprijzen. Binnen het debat daarover wordt het midden- en kleinbedrijf vergeten, vindt hij. De discussie richt zich bijna uitsluitend op huishoudens. “Terwijl de Conservatieve Partij toch bij uitstek de partij is van het bedrijfsleven.”

Hij twijfelt er niet aan dat huishoudens door de nieuwe premier deels zullen worden gecompenseerd voor hun enorme gas- en elektriciteitsrekeningen. Het beschermen van kleine bedrijven, horecagelegenheden en winkels bijvoorbeeld, is volgens hem veel lastiger. Maar minstens zo essentieel. “Als de overheid niets doet, gaan de komende tijd talloze bedrijven failliet.” Massawerkloosheid en stedelijke verschraling liggen op de loer. “Truss praat veel over belastingverlaging”, verzucht hij. Maar lagere belastingen alleen, en de daaruit voortvloeiende gehoopte impuls voor de economie, zullen de huidige problemen niet oplossen. “We kunnen niet zomaar economisch uit deze crisis groeien.”

Margaret Thatcher als groot politiek voorbeeld

Toch legde de belofte van belastingverlaging Truss geen windeieren. Haar campagne werd erdoor heel herkenbaar. Iedereen wist waar zij voor stond – of het nu realistisch was, of niet. Sunaks boodschap was diffuser. Bovendien herinnerde het streven van Truss naar een kleinere overheid aan het neoliberale beleid van de nog altijd populaire Margaret Thatcher tussen 1979 en 1990. De iron lady is niet voor niets Truss’ grote politieke voorbeeld.

Ook Thatcher riep eind jaren zeventig op tot belastingverlaging. De economische context was vergelijkbaar met die van nu. Ook toen kampte het Verenigd Koninkrijk met hoge inflatie en economische krimp. Maar anders dan Truss, die weinig specifiek is maar vooral geld lijkt te willen bijlenen, verbond Thatcher haar belastingplannen destijds aan keiharde bezuinigingen. Als gevolg explodeerde de werkloosheid en kromp de Britse economie tijdelijk nog harder. Het maakte Thatcher aanvankelijk ongeliefd. Dat veranderde pas toen ze in 1982 de Falklandoorlog van Argentinië won.

Truss, op haar beurt, heeft de oorlog in Oekraïne. “Maar omdat dit geen oorlog is waar het VK direct aan deelneemt, kan zij die niet winnen”, legt Paul Whiteley, emeritus hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Essex, uit. “Bovendien was de Labour-oppositie in Thatchers tijd zwak. Dat is nu niet het geval.” Misschien dat Truss daarom een werkelijk Thatcheriaans beleid niet aandurft.

Geen vloerbedekking, geen behang, lekkende plafonds

Dat is wellicht maar goed ook. Want de ramp in verpauperde wijken van steden als Leeds is volgens Stu Hennigan (41) ook nu al nauwelijks nog te overzien. Hij werkt voor de bibliotheekdienst en ging in de coronapandemie als vrijwilliger bij arme huishoudens in de stad langs om namens de gemeente voedselpakketten af te leveren. Over wat hij zag en meemaakte schreef hij het boek Ghost signs.

“Jarenlange bezuinigingen van opeenvolgende Conservatieve regeringen hebben de sociale voorzieningen in het VK uitgehold”, zegt hij. Hennigan schrok van wat hij zag wanneer hij bij gezinnen in de deuropening stond. Geen vloerbedekking, geen behang, lekkende plafonds. Alles kapot. Mensen die honger leden. Patiënten met mentale problemen zonder hulp. Vrouwen met baby’s op hun arm die vroegen of hij een luier had voor hun kind. “Het is een armoede die dieper is dan de meeste Britten zich kunnen voorstellen”, verzekert hij. “Want Leeds is een uitgestrekte, gesegmenteerde stad.” Iemand uit Roundhay in het noorden komt zelden in een van de straatarme wijken in het zuiden.

Hennigan heeft het over wijken als Beeston Hill. Alleen het uitzicht op de in de zon badende skyline van de binnenstad in het dal verderop is daar mooi. Want Leeds mag dan een relatief welvarende stad zijn, toch leven meer dan 157.000 van zijn 800.000 inwoners in armoede. In heel het VK zijn dat er 14,5 miljoen: 22 procent van de Britse bevolking. En dat was nog voordat de gasprijs begon te stijgen.

Levensverwachting ligt jaren lager

Beeston Hill behoort tot de armste wijken in het land. De centrale weg Tempest Road ziet er nog wel toonbaar uit, maar in smalle zijstraten rotten de kozijnen van deprimerende bakstenen rijtjeshuizen weg. Her en der zijn ramen dichtgetimmerd achter kleine voortuintjes, waar wasgoed wappert in de wind. Winkels hebben Poolse, Roemeense en Arabische namen. Er lopen opvallend veel ongezond uitziende mensen op straat. De levensverwachting ligt er jaren lager dan gemiddeld in de stad.

“Het probleem met de Conservatieve Partij is dat zij telkens het verhaal ophangt dat mensen in zulke wijken arm zijn omdat zij lui zijn”, zegt Hennigan. “Dat het hun eigen schuld is. Dat ze harder moeten werken. Terwijl zij in werkelijkheid gewoon niet genoeg betaald krijgen.” Overheidsstatistieken spreken boekdelen: een op de tien volwassenen met een voltijdbaan in Leeds verdient desondanks minder geld dan nodig is voor het bestaansminimum. Dat wil zeggen: minder de 10 euro per uur.

“Volgens de Conservatieven lost de vrije markt het allemaal vanzelf op.” Hennigans stem druipt van cynisme. “In plaats dat zij mensen proberen te helpen, maken ze het juist voortdurend moeilijker om aanspraak te maken op sociale voorzieningen. Deze regering gelooft niet in de verzorgingsstaat.”

Het is voor hem dus wel duidelijk waarom de meeste mensen in Leeds bepaald niet trots zullen zijn als Truss, kind van hun stad, over een paar dagen volgens de verwachtingen inderdaad de nieuwe premier van het land wordt. Hennigan: “Truss is een belichaming van alles wat mis is met de Conservatieve Partij”.

Truss lijkt het premierschap nauwelijks nog te kunnen ontgaan

Liz Truss lijkt het leiderschap van de Conservatieve Partij nauwelijks nog te kunnen ontgaan. In de laatste peiling van website ConservativeHome, half augustus, lag zij 32 procentpunten voor op uitdager Rishi Sunak: 60 tegen 28 procent. De rest twijfelde nog. In een recente peiling van onderzoeksbureau YouGov staat Truss 30 procentpunten voor. Wint zij, dan wordt ze automatisch ook premier.

Partijleden kunnen vanaf eind juli stemmen op hun favoriete kandidaat om Boris Johnson op te volgen. In de peiling van ConservativeHome gaf 60 procent van de ondervraagde leden aan zijn stem al te hebben uitgebracht. Johnson treedt op 5 september af, nadat de druk vanuit zijn eigen regeringspartij te groot werd na een aanhoudende reeks schandalen onder zijn leiderschap.

Lees ook:

Truss begrijpt: met realisme word ik geen premier van het VK

Liz Truss is favoriet om de nieuwe premier van het Verenigd Koninkrijk te worden. Vooral door beloftes over belastingverlaging, al lijken die niet realistisch.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden