null

InterviewHans Kribbe

Trump is weg, maar Europa moet alsnog armpje drukken met Poetin, Xi en Erdogan

Beeld Trouw

Europese leiders halen opgelucht adem na het vertrek van Donald Trump. Maar zij moeten beseffen dat zulke sterke leiders in opkomst zijn, stelt politiek filosoof Hans Kribbe in zijn nieuwe boek The Strongmen. Leer de taal van de macht, raadt hij aan.

Het was maar een korte passage in Joe Bidens inaugurele rede, maar de Europese leiders zullen hun oren hebben gespitst toen de kersverse Amerikaanse president zich woensdag tot de rest van de wereld richtte. “We zullen onze banden herstellen en weer betrokken zijn bij de wereld”, zei hij.

De komst van Joe Biden is zeker goed nieuws voor Europa, denkt politiek filosoof Hans Kribbe. “Maar de wereld zoals die was, komt niet meer terug, ook niet met het vertrek van Donald Trump.” Kribbe zegt het stellig vanuit Brussel, waar hij woont en als consultant werkt. Onlangs publiceerde hij het boek The Strongmen. “Een lastig te vertalen term inderdaad. Ik bedoel daar sterke leiders mee, autocraten zo je wilt, of nog beter krachtpatsers.”

null Beeld

Hans Kribbe (1970, Hazerswoude) is politiek filosoof. Hij is mede-oprichter van Shearwater, een nieuw adviesbureau in Brussel. Kribbe promoveerde aan de London School of Economics. Daarna werkte hij in Brussel voor de eurocommissarissen Frits Bolkestein en Neelie Kroes. Tot 2015 adviseerde hij het Kremlin in Moskou over publieke diplomatie en communicatie.

Ze zijn in opkomst, stelt de politiek filosoof vast, en niet alleen in Azië en Afrika maar ook in het Westen zelf. Europa kan het zich daarom niet langer permitteren deze leiders weg te zetten als psychopaten in schimmige landen, maar moet er een antwoord op formuleren. Helemaal omdat de Verenigde Staten Europa niet meer automatisch bescherming bieden tegen autocratische leiders als Poetin, Xi of Erdogan.

Viel die bescherming weg op het moment dat het Witte Huis met Trump zelf zo’n ‘sterke leider’ kreeg?

“Die ontwikkeling is al veel langer gaande. Ook vorige Amerikaanse presidenten waren al minder bereid om Europa te helpen als het in het Midden-Oosten of in Afrika in de problemen raakte. Toch hadden we in Europa onder president Obama nog wel het idee dat we samen op trokken tegen sterke leiders; dat was wel een comfortabele gedachte. Trump heeft die illusie doorgeprikt en drukte ons op een heel brute manier met de neus op de feiten. De Europese Unie bestempelde hij als vijand en hij schaarde zich achter de brexit. Die houding voelde voor veel Europese leiders als een koude douche, maar was tegelijkertijd een wake-up call.”

Oud-president van de VS Donald J. Trump Beeld EPA
Oud-president van de VS Donald J. TrumpBeeld EPA

In welk opzicht moesten Europese leiders worden wakker geschud?

“Autocraten voelen dat hun moment gekomen is en daar zullen Europeanen een antwoord op moeten zien te geven. De wereld is afgelopen dertig jaar veranderd. Na de Koude Oorlog ontstond hier het beeld dat het Westen als winnaar uit die strijd was gekomen. Europa en de VS stonden bovenaan de mondiale pikorde, dachten we. Langzaam zouden andere landen net zo liberaal en democratisch worden als wij. Maar dat gebeurde lang niet overal. China werd niet veel democratischer, maar wel economisch en politiek sterker. De balans in de wereld, met het Westen aan de top, is weg. Europa en de VS zijn niet meer sterk genoeg om hun wil op te leggen aan Rusland, China en zelfs niet meer aan een land als Turkije.”

Hun wil opleggen?

“Europese leiders hebben lang gedacht dat ze de waarden die ze hoog achten – respect voor mensenrechten, liberalisme, democratie – aan leiders elders konden opleggen. Na de twee wereldoorlogen zijn die waarden via verschillende wereldorganisaties en instituties vastgelegd in regels en verdragen. Als iedereen zich maar aan die regels en protocollen houdt, zou de vrede en welvaart in de wereld zich vanzelf langzaam uitbreiden. Een hopeloos naïeve gedachte.”

Russische president Vladimir Putin Beeld AFP
Russische president Vladimir PutinBeeld AFP

Waarom naïef?

“Je kunt anderen niet altijd van positie laten veranderen, kijk maar naar Rusland of China. Ik denk dat we in Europa op het punt gekomen zijn dat we ons moeten afvragen of we de juiste buitenlandse politiek voeren.

“Het is duidelijk dat we bepaalde landen niet zullen overtuigen. De leermeester uithangen die op de regels wijst en met verdragen wappert, heeft dan geen zin. Dat levert alleen maar spanningen op. Toch vervallen veel Europese leiders nog altijd in de rol van schoolmeester.”

Moeten we de waarden waar Europa zegt voor te staan dan maar opgeven?

“Begrijp mij niet verkeerd, het gaat om waarden waar ik ook voor sta. Maar Europa moet beseffen dat macht een bepalende factor is in de wereld. We worden weggespeeld van het wereldtoneel als we dat, met de beste idealistische bedoelingen, niet onder ogen zien. Het belang van regels, protocollen en instituties neemt af als wereldmachten als China zich eraan onttrekken, omdat die een product van het Westen zouden zijn. We moeten beter begrijpen dat Europa tegenover wereldmachten staat die onze waarden en regels niet delen. We moeten de taal van de macht leren spreken.”

null Beeld AFP
Beeld AFP

Met die taal van de macht maakte u kennis toen u als adviseur voor het Kremlin in Moskou werkte. Wat deed u daar?

“Ik zat niet met Poetin zelf aan tafel hoor, maar met medewerkers van zijn media-afdeling. Dat was rond 2006 toen Poetin voorzitter was van de G8 (de groep van de zeven grootste industrielanden en de EU, red.). Voor hem was dat een heel belangrijk moment waarop hij zijn status als leider van een groot land wilde bewijzen.

“Destijds bestond de ambitie nog om Rusland te integreren in de wereldorde zoals die door het Westen werd gezien. Mijn collega’s en ik hadden de taak om uit te leggen hoe Rusland in de wereld werd gezien. In Moskou begreep men niet goed waar de EU precies voor stond. Achter de taal van de regels schuilt toch ook macht, zeiden ze.”

Hadden de Russen daar niet een punt?

“Macht speelt uiteraard ook in Brussel een rol, maar dat mag niet worden uitgesproken. Dat merkte ik toen ik voor mijn vertrek naar Moskou op de burelen van de Europese Commissie werkte, onder andere in het kantoor van Eurocommissaris Frits Bolkestein. In Brussel spreekt men bijna geobsedeerd over het uitvoeren van regels en verdragen. De taal van de macht is – mede om historische redenen – taboe.

Chinese president Xi Jinping Beeld Maurizio Gambarini/dpa
Chinese president Xi JinpingBeeld Maurizio Gambarini/dpa

“Veel Europese politici schuwen die taal bovendien omdat er een electorale prijs op kan staan. Dat heeft de Duitse bondskanselier Merkel gemerkt toen ze een paar jaar geleden een belangrijke rol speelde bij de EU-Turkijedeal. In Duitsland werd Merkel destijds weggezet als een verlengstuk van de Turkse president Erdogan; ze zou naar zijn pijpen dansen.

“In Moskou hoef je je er niet voor te schamen dat je groot en sterk bent. Die taal van de macht is niet verenigbaar met die van de regels.”

U was dus een soort vertaler van die verschillende perspectieven?

“Ik heb zowel in Brussel als in Moskou de vertaalslag proberen te maken, maar dat kwam aan beide kanten niet aan. De gebeurtenissen in Oekraïne waren in dat opzicht voor mij de echte eye-opener. Het protest op het Maidan-plein in 2014 zagen wij in het Westen vooral als een democratische opstand van een volk dat het niet langer pikt, dat een corrupte dictator wil verdrijven en vecht voor een vrije samenleving. Een strijd tussen goed en kwaad, tussen onderdrukking en vrijheid dus. Een soort Franse revolutie in Oost-Europa.

“Maar Moskou ging uit van een geopolitiek Oost-West verhaal; van een vorm van landjepik aangewakkerd door Westerse krachten. Vanuit Moskou gezien was dat niet alleen propagandapraat. Rusland werd in dat perspectief bevestigd doordat Westerse politici, zoals Europarlementariërs Guy Verhofstadt en Hans van Baalen, de menigte op het Maidanplein enthousiast toespraken.”

Waarom zouden Europese politici in de huid van autocratische leiders moeten kruipen als ze het niet met hen eens zijn?

“Als ze zich in deze leiders kunnen verplaatsen kunnen ze ook beter anticiperen. Mensen als Xi, Trump, Erdogan en Poetin hebben zo hun eigen idee over hoe de wereld georganiseerd zou moeten worden.

“Bij de botsingen met de Turkse president Erdogan wordt Europa geconfronteerd met opvattingen over ‘de grens’. Grenzen behoren tot de belangrijke zaken in de wereld die op macht is gebaseerd, maar in Brussel rustte er lange tijd een taboe op. De EU kon zijn grenzen nooit echt aangeven, wilde altijd maar uitbreiden en groter worden.

“Door de aanvaringen met Erdogan wordt Europa gedwongen duidelijker te maken waar de grenzen liggen. Brussel zou moeten zeggen: hier ergens bij Turkije houdt de Europese, liberale, democratische ruimte op. Ik denk dat het beter is om die ruimte goed af te bakenen, te consolideren en te beschermen tegen invloeden van buitenaf. Daar hebben we al genoeg problemen mee.

“Zo is China een enorme macht aan het ontplooien aan onze oostgrens, gaat daar allerlei bilaterale betrekkingen aan en investeert flink in de infrastructuur op de Balkan. In plaats van naar China te gaan om de maatschappij daar radicaal te veranderen, kan Europa er beter voor zorgen dat de eigen regio liberaal en democratisch blijft.”

Turkse president Tayyip Erdogan Beeld REUTERS
Turkse president Tayyip ErdoganBeeld REUTERS

Dat lijkt al moeilijk genoeg. Binnen de eigen EU ontpopt de Hongaarse premier Orban zich zelf tot ‘krachtpatser’ en hij kijkt de kunst af bij Erdogan en Poetin.

“Dat is een behoorlijk zorgelijke ontwikkeling. Orban is onderdeel van onze Europese ruimte van democratie en rechtsstaat. Daar moet hij binnen blijven passen. Hongarije is binnen de context van de EU geen buitenland. Als in Friesland de rechtsstaat wordt bedreigd, zou daar ook tegen opgetreden moeten worden. Het is een heel problematisch verhaal.”

null Beeld Hollandse Hoogte, Panos Pictures
Beeld Hollandse Hoogte, Panos Pictures

Naar buiten toe moet de EU meer de taal van de macht spreken, zegt u. Welke Europese leider beheerst die taal het beste?

“Dat is de Franse president Macron. Niet zo gek, want Frankrijk kent een geopolitieke traditie die elders ontbreekt. Bovendien heeft Macron een uniek talent voor politiek theater en choreografie. Hij voelt haarfijn aan wat er nodig is om met krachtpatsers diplomatie te bedrijven. Hij kan de ander in de arena bestrijden, maar daarbuiten respect tonen. Dat is de sleutel. Voor Donald Trump was relatie met Macron de enige relatie met een Europese leider die echt klopte, die gelijkwaardig was.”

Waar leidt u dat uit af?

“Dat zag je al aan hun handdruk toen ze elkaar ontmoetten. Vergis je niet, zo’n begroeting is niet triviaal, het is een symbool van kracht, ook een soort duel. Macron gaf de Amerikaanse president een heel krachtige handdruk – volgens journalisten die erbij waren werden Trumps knokkels wit – en daarmee zei hij iets heel belangrijks: jij bent een krachtpatser maar ik ook, jij bent niet beter of minder dan ik, we hebben respect voor elkaar.”

Toch kon Macron geen handelsdeal sluiten met Trump. Hij vertegenwoordigt immers maar één lidstaat en niet de hele Europese Unie.

“Dat klopt, maar de enige manier om Europa’s macht op dit moment naar de buitenwereld te projecteren is door de leiders van de grootste landen, Duitsland en Frankrijk, naar voren te schuiven.

“Maar zij kunnen het inderdaad niet alleen doen. Ze hebben daar de leiders in Brussel, de voorzitters van de Europese Commissie en van de Europese Raad bij nodig.”

Kan Europa ooit krachtig op het wereldtoneel opereren als het in eigen huis telkens compromissen tussen de lidstaten moet sluiten?

“Dat is inderdaad een belemmering en die kunnen we niet wegdenken, daar zullen we mee moeten leren omgaan.

“Het maakt het niet makkelijker, compromissen sluiten maakt Europa trager, maar het kan wel. En die belemmering geldt trouwens niet alleen voor de EU. Achter alles wat de Chinese president Xi doet, schuilt ook een enorme onzichtbare strijd tussen allerlei facties binnen dat land.”

null Beeld Hollandse Hoogte, AFP
Beeld Hollandse Hoogte, AFP

De taal van de macht is wellicht makkelijker aan te leren als je de beschikking hebt over flinke militaire middelen.

“Klopt, en in die fase bevindt Europa zich nog lang niet. Europa moet volwassen worden; dat opgroeien kost tijd en kent verschillende fasen. Eerst moeten er allerlei vragen worden beantwoord. Hoe kunnen we eenheid krijgen in de Unie? Wat is onze eigen identiteit, onze plek in de wereld, hoe gaan we om met macht? Pas aan het eind van die ontwikkeling kun je uitkomen bij een leger.”

Ziet u al de eerste tekenen van zo’n omslag? Stelt de Europese Unie zich al meer als krachtpatser op?

“Voorzitter Ursula von der Leyen heeft terecht gezegd dat de Europese Commissie een ‘geopolitieke commissie’ moet worden. Die stem moet zij internationaal nog meer laten doorklinken.

“Gelukkig hebben we als Europa door het vertrek van Donald Trump en de komst van president Biden iets meer tijd gekregen om die machtsstem te ontwikkelen. Die tijd moeten we goed benutten.”

Hans Kribbe
The Strongmen, European Encounters with Souvereign Power
Uitgeverij Agenda Publishing. Prijs: € 29,99

Lees ook:

Tussen Turkije en Europa is het zelden een harmonieuze relatie geweest

Turkije en Europa spelen al tientallen jaren het spel van aantrekken en afstoten. De laatste diplomatieke rel zet de verhouding weer op scherp. Een haat-liefdegeschiedenis in zes bedrijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden