Wereldmachten

Trump is niet de eerste Amerikaan die Groenland wil kopen

De Amerikaanse luchtmachtbasis Thule in het noordwesten van Groenland Beeld REUTERS

De VS en Denemarken zijn verwikkeld in een diplomatieke rel nadat Trump als een ‘vastgoeddeal’ Groenland van Kopenhagen wilde overnemen. De formulering van Trump is ondiplomatiek, maar het past binnen hernieuwde belangstelling voor Groenland als geopolitieke prijs voor grootmachten. 

Een uitbreiding van de Verenigde Staten zit er voorlopig niet in. President Donald Trump zei dinsdagnacht per tweet een voor september gepland staatsbezoek aan Denemarken af omdat het land Groenland niet wil verkopen. Al voegde hij er wel aan toe later alsnog te willen praten. “Ik zie ernaar uit een nieuwe afspraak in te plannen.” Wat begon als een ludiek nieuwtje over een proefballonnetje van Trump groeit zo uit tot een diplomatieke botsing.

De grappen die de afgelopen dagen nog werden gemaakt, verhulden ook dat het om een serieuze zaak gaat. De VS zijn al sinds de negentiende eeuw geïnteresseerd in het strategisch gelegen eiland, dat weer aan belang wint nu de rivaliteit met grootmachten Rusland en China oplaait.

Vorige week berichtte de Wall Street Journal dat Trump aan zijn medewerkers vroeg of Groenland te koop was. Zondag bevestigde de president zijn belangstelling. Dat leidde direct tot een felle afwijzing van de Deense premier Mette Frederiksen, die sprak van een ‘absurde discussie’ over het autonome land binnen het Koninkrijk Denemarken.

Dinsdag sloeg de Groenlandse premier Kim Kielsen terug met een aanbod de VS te kopen, aangezien de Vikingen daar ooit ook voet aan land zetten. “Leif Erikson ontdekte Amerika, en zijn vader Erik de Rode ontdekte Groenland. De prijs moet vrij laag zijn, gezien de hoge Amerikaanse staatsschuld. Als Trump bij de prijs zit inbegrepen, gaat het bedrag nog verder omlaag.”

Beeld Sander Soewargana

 100 miljoen dollar aan goudstaven

De VS hebben in het verleden al meermaals belangstelling getoond voor Groenland. William Seward, die als minister van buitenlandse zaken in 1867 Alaska kocht van Rusland, peilde Kopenhagen ook over een verkoop van Groenland. In 1946 stelde president Harry Truman voor het eiland voor 100 miljoen dollar aan goudstaven van eigenaar te doen verwisselen. Beide keren hield Denemarken de boot af.

Na dat laatste blauwtje hielden de VS wel hun militaire aanwezigheid op Groenland. In de Tweede Wereldoorlog stuurden de VS militairen naar het eiland om te voorkomen dat de Duitsers er voet aan de grond zetten. In 1943 bouwden zij de luchtmachtbasis Thule. Sindsdien zijn de Amerikanen nooit meer weggegaan. In de jaren vijftig was Groenland een cruciale locatie in de nucleaire wapenwedloop met Moskou, omdat bommenwerpers vanuit hier Rusland konden bereiken. Sinds de jaren zestig staat er op Thule een radar om Russische ballistische raketten te volgen.

Dit decennium is daar vanuit Amerikaans perspectief de vrees voor China bijgekomen. Sinds de autonome regering in Nuuk in 2012 de regels voor buitenlandse mijnbouwbedrijven versoepelde, zijn Chinese bedrijven in meerdere projecten actief geworden. Met het smelten van de poolkappen zullen er nog veel meer grondstoffen winbaar worden.

Amerikanen vrezen Chinese invloed

Aan die groeiende Chinese aanwezigheid zit een geopolitieke kant. Als de economische invloed van Peking op het slechts 56.000 inwoners tellende eiland groeit, kan het politiek ook wel eens een vinger in de pap krijgen, zo vrezen de Amerikanen. Als Chinese marineschepen bijvoorbeeld ooit in Groenland kunnen aanmeren, krijgt Beijing voet aan de grond in het poolgebied.

Washington werkt dan ook samen met Denemarken om de Chinese invloed op Groenland te beperken. In juni trok een Chinees bedrijf zich terug uit een aanbesteding voor drie vliegvelden op het eiland. Een van de redenen was volgens het bedrijf dat Denemarken moeilijk deed over visa voor zijn werknemers. De regering in Kopenhagen trok bovendien ruim honderd miljoen euro uit voor de vliegvelden, zodat ze door een (duurdere) Westerse aanbieder gebouwd kunnen worden.

Het aankoopvoorstel van Trump duidt erop dat de Amerikaanse opstelling zich verhardt. Trump noemde Groenland deze week niet alleen een ‘strategische plek’ maar ook een locatie met ‘veel waardevolle mineralen.’ Vorig jaar schreef het Deense Instituut voor Internationale Studies nog dat de VS weinig bezwaar maken tegen Chinese mijnbouwactiviteiten in Groenland. Nu riskeert het eiland direct onderdeel te worden van de strijd over wereldmacht en handel tussen de VS en China.

Aan de onorthodoxe aanpak van Trump kleven daarbij ook risico’s. Washington heeft de medewerking nodig van Kopenhagen en de Groenlanders om China uit het poolgebied te weren. Door te spreken over een directe koop die eigenlijk niet meer is ‘dan een grote vastgoedtransactie’, voelen de Groenlanders zich in hun waardigheid aangetast. En voor Deense politici die best met de VS willen optrekken is associatie met het impopulaire aanbod van Trump weinig aantrekkelijk.

Buitenlandse mijnbouw als opstapje naar onafhankelijkheid

Groenland vormt samen met de Faroëreilanden het laatste overblijfsel van een Deens koloniaal rijk dat zich eeuwenlang over vele continenten uitstrekte. Zo bezat Kopenhagen ooit handelsposten in India en West-Afrika, en eilandjes in het Caribisch gebied. Die laatste zijn pas in 1916 aan de Verenigde Staten verkocht.

In de achttiende eeuw trokken Deense avonturiers ook naar Groenland. Daar woonden op dat moment alleen nog Inuit. De kleine nederzettingen van Vikingen die zich in de middeleeuwen op het eiland vestigden waren inmiddels weer verdwenen. Door een afkoeling van de aarde was het voor hen niet meer uit te houden.

Na de Deense ‘herontdekking’ werd Groenland lange tijd als een kolonie bestuurd. Pas in 1953 ging het als provincie deel uitmaken van Denemarken, terwijl de regering in Kopenhagen ook het gebruik van de Deense taal op het eiland stimuleerde ten koste van de oorspronkelijke taal van de Inuit.

De eilandbewoners wilden echter hun eigen identiteit behouden, en slaagden er in 1979 in een autonome status te verkrijgen. Sinds 2009 heeft het land nog verdergaande autonomie verkregen. Groenlands is nu de officiële taal in het autonoom land binnen het Koninkrijk Denemarken. De regering in Nuuk controleert zijn eigen politie, rechtssysteem en grondstoffen. De Groenlanders hebben bovendien het recht zich in de toekomst via een referendum helemaal van Denemarken los te maken.

Bij de vorige verkiezingen voor het Groenlandse parlement in 2018 zeiden alle partijen dat ze uiteindelijk een zelfstandige staat willen vormen. De meeste partijen willen echter geen concrete datum aan dat streven koppelen.

De groeiende belangstelling van China en de Verenigde Staten voor Groenland leidde deze week tot een politieke rel, maar het biedt de inwoners van het eiland op den duur ook de kans op volledige onafhankelijkheid van Denemarken. Als de Groenlanders buitenlandse mijnbouwbedrijven kunnen verleiden om te investeren in de winning van grondstoffen die met het smelten van de poolkappen vrijkomen, biedt dan mogelijk een alternatief voor subsidies uit Denemarken.

Op dit moment is het 56.000 inwoners tellende Groenland namelijk financieel afhankelijk van Kopenhagen. De jaarlijkse Deense subsidie van ongeveer 500 miljoen euro vormt ruim de helft van de Groenlandse regeringsbegroting.

Lees ook: 

Amerika kocht zichzelf bij elkaar, Groenland past daarbij

Het voorstel van Donald Trump om het grootste eiland ter wereld te kopen, past in de historie van de Amerikanen. De kolonisten die zich in Amerika hadden gevestigd, bevochten hun onafhankelijkheid niet alleen op de Britten, eind 18de eeuw, maar ze kochten ook een groot deel van het huidige land bij elkaar.

Er zit geen rem meer op de ontwikkeling van nucleaire wapens en glijvoertuigen

Rusland en de Verenigde Staten zijn niet of nauwelijks meer bereid tot afspraken om hun kernwapenarsenalen in te perken. Een voor een sneuvelden afgelopen jaren verdragen voor wapenbeheersing, terwijl beide landen nieuwe geavanceerde raketten ontwikkelen.

Het Koude Oorlog-denken is weer helemaal terug, en Europa kijkt verdeeld toe

Na de Koude Oorlog leek het denken in invloedssferen voorbij. Maar China, Rusland en de Verenigde Staten eisen inmiddels weer eigen machtszones op. Europa kijkt verdeeld toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden