Terrorisme

Terrorisme-expert Beatrice de Graaf over aanslagen: ‘Er is sprake van copycatgedrag’

Politieagenten in de straten van Wenen, waar maandagavond bij een terreuraanslag vier mensen om het leven kwamen.  Beeld AFP
Politieagenten in de straten van Wenen, waar maandagavond bij een terreuraanslag vier mensen om het leven kwamen.Beeld AFP

Vier terreuraanslagen op Europese bodem in een maand tijd. Wat is er aan de hand? ‘Daders proberen elkaar na te doen en te overtroeven.’

In ruim een maand tijd vonden er vier aanslagen plaats in Europa met een jihadistisch motief. Bij het voormalige hoofdkantoor van het Franse satirische blad Charlie Hebdo werden twee mensen neergestoken, de Franse docent Samuel Paty werd vermoord en ook bij een kerk in Nice vond een aanslag plaats. Maandag was het weer raak, dit keer in Wenen. Is er sprake van een opleving van islamitisch gemotiveerd terrorisme in Europa? Beatrice de Graaf, hoogleraar en terrorisme-expert aan de Universiteit Utrecht, wijst op ‘copycatgedrag’ als een van de oorzaken.

Vier aanslagen in korte tijd in Europa. Waar komt dit opeens vandaan?

“Laat ik voorop stellen dat de Europese diensten, waaronder ook de Nederlandse NCTV (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, red.), jihadisme nog altijd als de grootste dreiging zien wat betreft terrorisme. Dat zijn ze de afgelopen vijf jaar blijven zeggen en daar is niets aan veranderd. In die zin komt dit dus niet uit de lucht vallen.”

De aanslagpleger in Wenen was een aanhanger van Islamitische Staat. Hoe staat IS er eigenlijk voor?

“IS is in Syrië en Irak de afgelopen jaren goeddeels teruggedrongen, maar dat zegt niet alles. De organisatie is nooit helemaal weggeweest. Door de verliezen in het Midden-Oosten en de val van het kalifaat, is de organisatie noodgedwongen van tactiek veranderd.”

Wat houdt die tactiek in?

“De aanslagen zoals we die nu zien, passen precies in de strategie die in 2015 in IS-blad Dabiq is uitgewerkt: zo veel mogelijk aanslagen plegen en ‘de grijze zone elimineren’. Ze willen dat er een kloof ontstaat tussen moslims en de rest. De nuance moet weg. Alles moet zwart-wit worden. Dat zie je ook aan de plekken waar aanslagen plaatsvinden: een openbare, seculiere school, een katholieke kerk, een synagoge, een satirisch blad, allemaal symbolen van de westerse waarden en vrijheden.”

Gaat het dan om eenlingen?

“Die term zorgt voor veel verwarring. Veiligheidsdiensten maken onderscheid tussen iemand die in zijn eentje opereert en mensen die het als groep, met directe ondersteuning van een grotere organisatie doen. Maar dat betekent nog niet dat een ‘eenling’ geen onderdeel uit kan maken van een grotere groep mensen met dezelfde overtuiging en daardoor aangemoedigd of gemotiveerd wordt. Bij de aanslag op Samuel Paty ging het bijvoorbeeld om een Tsjetsjeense migrant die in Frankrijk zelf was geradicaliseerd, en niet vanuit Syrië naar Europa kwam met een opdracht van IS, zoals tussen 2014 en 2017 het geval was in Parijs, Brussel en Manchester.”

Is er sprake van een trend?

“Aanslagen komen vaak in golfjes. Dat heeft onder andere te maken met het gegeven dat terroristen elkaar inspireren en willen overtreffen. Er is dikwijls sprake van zogenaamd ‘copycatgedrag’. Daders van aanslagen verwijzen ook vaak naar elkaar, of ze proberen elkaar na te doen en te overtroeven.”

Wat valt hiertegen te doen?

“Oostenrijkse en Duitse experts zeggen nu dat dit soort acties vreemd genoeg ook te maken hebben met het succes van de veiligheidsdiensten. Die hebben de afgelopen jaren talloze radicale organisaties en extremistische centra ontmanteld en netwerken opgerold. Daardoor zijn er nu jongens die in veel kleinere groepjes, of zelfs in hun eentje online, in de ban raken van extremisme en radicaliseren. Die zijn echter heel moeilijk op te sporen en blijven makkelijker onder de radar. De grote aantallen geradicaliseerde personen in bijvoorbeeld Frankrijk (enkele duizenden, red.) maken het voor de veiligheidsdiensten onmogelijk om dit helemaal te voorkomen. Niet iedereen kan immers 24 uur per dag in de gaten worden gehouden.”

Hoe moet dit dan worden voorkomen?

“Een grote rol ligt bij directe familie en bekenden. Vanuit de gemeenschap van de daders zelf moet ook weerstand komen. Heeft niemand dan gehoord of gezien dat de moordenaar van Paty op zoek was naar een doelwit, of dat de dader van Wenen aan het oefenen was met een kalasjnikov?”

Lees ook:

Veertien arrestaties in verband met aanslag Wenen

De Oostenrijkse politie heeft in totaal veertien arrestaties verricht in verband met het onderzoek naar de terreuraanslag in Wenen. Ook zijn op achttien locaties invallen gedaan, zei minister van binnenlandse zaken Karl Nehammer dinsdag op een persconferentie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden