AnalyseBedreigde naties

Taiwan is geen Oekraïne, ook al staan ze beide onder druk van een machtige grote broer

Oekraïense militairen tijdens een oefening.  Beeld Reuters
Oekraïense militairen tijdens een oefening.Beeld Reuters

Rusland bedreigt Oekraïne, China bedreigt Taiwan. Moeten we een verband zien tussen die twee conflicten, en wat betekent dat voor de machtsverhoudingen in de wereld?

Gijs Moes

Terwijl de wereld in spanning toekijkt of er oorlog uitbreekt in Oekraïne, speelt bijna 10.000 kilometer naar het oosten een ander conflict. China wil zijn gezag herstellen in Taiwan, een eiland voor de kust dat zichzelf al meer dan zeventig jaar bestuurt.

De overeenkomsten zijn duidelijk: beide landen staan onder grote druk van een veel machtiger buurland, en in beide gevallen vragen andere naties in de regio zich af hoe zij zich moeten opstellen. Kunnen we een verband leggen tussen deze twee conflicten?

Sergiy Korsoenski, de Oe­kraïense ambassadeur in Japan, meent van wel. “Als Rusland met kracht mag oprukken, dan zullen we meer van deze voorbeelden zien in andere delen van de wereld. Niet alleen in Taiwan”, zei hij vorige week tegen journalisten in Tokio.

Ook de Chinese regering zelf legt dit verband. Minister van buitenlandse zaken Wang Yi waarschuwde zijn Amerikaanse collega Antony Blinken vorige week kalm te blijven in het conflict om Oekraïne. De Navo moet niet verder uitbreiden, vindt Wang, die begrip vraagt voor de Russische zorgen. Net zo goed, voegde hij daaraan toe, moeten de VS ‘niet met vuur spelen’ als het gaat om Taiwan.

China heeft zijn claim op Taiwan nooit opgegeven, en de laatste tijd neemt de dreiging van het vasteland weer toe. Chinese gevechtsvliegtuigen wagen zich geregeld in de luchtverdedigingszone rond het eiland. Zonder waarschuwing, want het gaat volgens Peking toch om een binnenlandse kwestie.

Autocratische wereldmachten

De overeenkomsten zijn opvallend: in beide gevallen gaat het om een – in de praktijk – zelfstandig en democratisch bestuurd land, dat volgens een autocratisch bestuurde wereldmacht tot zijn invloedsfeer of zelfs zijn grondgebied behoort.

In beide gevallen vindt het grote buurland dat de rest van de wereld zich niet moet bemoeien met die claim, en dat er zeker geen pogingen gedaan mogen worden dat kleinere land uit zijn invloedssfeer te trekken. Ondertussen is de bevolking van zowel Oekraïne als Taiwan in grote meerderheid niet gediend van de avances.

De overeenkomsten gaan verder. De geschiedenis en cultuur van Oekraïne en Taiwan zijn verweven met respectievelijk Rusland en China. De taal die er wordt gesproken is nauw verwant aan die in het grote buurland. Dat zijn voor Moskou en Peking ook argumenten om de banden aan te halen, goedschiks of kwaadschiks.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Dat Rusland en China niet terugdeinzen voor zware druk aan de randen van hun grondgebied, blijkt wel uit eerdere voorbeelden. Georgië heeft meegemaakt hoe Moskou delen van het land losweekte. Ook in het oosten van Oekraïne is dat al gebeurd, en de Krim is zonder omwegen ingepikt.

Het is al langer geleden dat China de regio’s Xinjiang en Tibet inlijfde. Maar recent hebben de inwoners van Hongkong meegemaakt hoe de communistische regering in Peking niet langer accepteerde dat zij een zekere vorm van vrijheid en zelfstandigheid genoten binnen de nationale grenzen.

Beide landen zien de huidige situatie heel anders dan het Westen. Waar de VS, Navo en EU vooral Russische en Chinese dreiging opmerken, vrezen Rusland en China juist ingesloten te worden. Rusland verzet zich al tegen de uitbreiding van de Navo sinds de val van de Sovjet-Unie in 1991. Landen die tot die tijd trouw waren aan Moskou, zijn nu lid van het militaire bondgenootschap onder leiding van de VS.

China heeft niet een bondgenootschap tegenover zich, maar verschillende coalities. De VS werken militair samen met Japan en Zuid-Korea, en ze steunen Taiwan. Vorig jaar werd bovendien het bondgenootschap Aukus opgericht door de VS, het Verenigd Koninkrijk en Australië – juist met het oog op de toenemende Chinese invloed in Oost-Azië. Ondertussen is Noord-Korea de enige bondgenoot van Peking.

Op twee borden tegelijk schaken

Spelen China en Rusland misschien onder een hoedje? Samen kunnen ze de Amerikaanse dominantie in de wereld ondermijnen. Als de Russische troepen Oekraïne binnentrekken en de Chinese luchtmacht en marine tegelijkertijd Taiwan innemen, moeten de VS op twee borden tegelijk schaken. En dat zal voor het Amerikaanse leger, al is het nog altijd sterker dan dat van China of Rusland, erg veel gevraagd zijn.

De Britse minister van buitenlandse zaken Liz Truss acht dit scenario niet onwaarschijnlijk. In een interview met de Australische krant Sydney Morning Herald zei Truss op een vraag naar de mogelijkheid van Chinees-Russische samenwerking: ‘Ik denk dat we dat niet kunnen uitsluiten, omdat Rusland nauwer samenwerkt met China dan ooit tevoren’.

Chinees-Russische betrekkingen waren in zeventig jaar niet zo goed

Truss sluit hiermee aan bij onder meer Yaroslav Trofimov, een in Oekraïne geboren correspondent voor de Amerikaanse krant The Wall Street Journal. Hij constateerde in 2019 dat Rusland en China nu de beste betrekkingen onderhouden sinds de jaren vijftig.

Hij en andere analisten waarschuwen in internationale media dat de Verenigde Staten en de Europese Unie nu maatregelen moeten nemen om een domino-effect te voorkomen. Als zij de Russische president Vladimir Poetin niet snel duidelijk maken dat zijn agressie jegens Oekraïne bestraft zal worden, zal de Chinese leider Xi Jinping gesterkt worden in zijn plannen om Taiwan in te lijven.

Taiwanese militairen paraderen voor president Tsai Ing-wen  Beeld EPA
Taiwanese militairen paraderen voor president Tsai Ing-wenBeeld EPA

Maar klopt deze koppeling wel? Die speelt in op onze behoefte om overal patronen en overeenkomsten te zien, maar ze doet geen recht aan de vele verschillen die er ook zijn, voor wie wat beter naar Oekraïne en Taiwan kijkt. Kharis Templeman, onderzoeker aan de Stanford University, noemt in een artikel voor de website War on the Rocks het op een hoop gooien van de twee conflicten zelfs een ‘luie analyse’.

Zo is de internationale status van Oekraïne heel anders dan die van Taiwan. Dat eiland kent nu al meer dan zeventig jaar zijn eigen regering, al wordt die internationaal door maar vijftien landen erkend. Daarnaast is de Taiwanese industrie zeer belangrijk voor de wereldeconomie. Ongeveer de helft van alle computerchips van hoge kwaliteit, zoals die gebruikt worden in computers, telefoons en auto’s, wordt er gemaakt. Een conflict rond Taiwan kan wereldwijd grote gevolgen hebben.

Taiwan is makkelijker bezet te houden dan Oekraïne

Oekraïne is nog maar dertig jaar onafhankelijk. Maar die onafhankelijkheid wordt wel door veel landen erkend, zoals de VS en de EU-lidstaten. Het economisch belang van Oekraïne is daarentegen niet zo groot, zeker niet op wereldschaal.

Ook op militair vlak zijn er veel verschillen. Oekraïne heeft een lange grens met Rusland, wat verdediging lastiger maakt, maar wel een vrij sterk leger. Rusland heeft meer dan honderdduizend manschappen samengetrokken langs de grens en die kunnen zo binnenvallen, maar heel Oekraïne veroveren en vooral bezet houden wordt nog een flinke klus.

Taiwan heeft het voordeel dat het een eiland is, maar het eigen leger staat zwakker tegenover de krijgsmacht van China, die in de afgelopen jaren sterk is gemoderniseerd. En eenmaal veroverd is het bezet houden van Taiwan voor China geen probleem. Aan de andere kant: er staan nog geen Chinese troepen klaar voor een invasie.

Serieuze bedreiging voor Amerika

Al met al lijkt het erop dat een Russische inval in Oekraïne op een slepend conflict kan uitdraaien, terwijl een Chinese inval in Taiwan – als die er komt – snel voorbij kan zijn. Dat heeft ook te maken met een wezenlijk verschil tussen de twee potentiële agressoren: Rusland is een tanende wereldmacht, China is nu al de enige serieuze bedreiging voor supermacht Amerika en wordt voorlopig alleen maar sterker.

De vraag is ook hoe sterk de band tussen tussen China en Rusland eigenlijk is. Beide landen hebben belang bij verzwakking van het Amerikaanse overwicht, dat is duidelijk. De relatie tussen de leiders Xi en Poetin lijkt vrij goed, zo komt de Russische president deze week naar de Olympische Winterspelen in Peking, als een van de weinige staatshoofden.

Maar dat betekent niet dat de twee elkaar onvoorwaardelijk steunen. Waar Rusland vooral onrust stookt, houdt China de eigen belangen op de lange termijn voor ogen. Onrust rond Oekraïne kan de Chinezen goed uitkomen, maar op een echte oorlog zit in Peking niemand te wachten, al was het maar vanwege de economische gevolgen. Zo’n conflict zou de wereldhandel zwaar treffen en de brandstofprijzen fors opjagen, en daar zou China veel last van hebben.

Nederlands fregat

De bemanning van het Nederlandse marinefregat Zr. Ms. Evertsen heeft het verschil tussen de Russische en Chinese positie aan den lijve meegemaakt. Vorig jaar voeren zij op een maandenlange missie mee met een eskader rond het Britse vliegdekschip Queen Elizabeth, via de Middellandse Zee naar Oost-Azië.

Tijdens die reis voer de Evertsen door verschillende wateren waar de situatie gespannen is. In de Zwarte Zee, niet ver van de Krim en de kust van Oekraïne, gedroeg de Russische marine zich agressief. Het Britse eskader kreeg zelfs te maken met waarschuwingsschoten. In de Zuid-Chinese Zee, door Peking geclaimd als eigen water, bleef alles rustig.

Het is de houding van een getergde, voormalige wereldmacht, tegenover die van een zelfverzekerde nieuwe supermacht. Vertaald naar de situatie in Oekraïne en Taiwan kan dit betekenen dat Rusland zich ook daar onvoorspelbaar en uitdagend kan opstellen, terwijl China kalm blijft tot het – in een keer – toeslaat.

Een Oekraïense militair afgelopen zaterdag, in de Oost-Oekraïense regio Loehansk. Beeld AP
Een Oekraïense militair afgelopen zaterdag, in de Oost-Oekraïense regio Loehansk.Beeld AP

Bovendien is er een verschil in de termijn die beide regimes voor ogen hebben. De dreiging lijkt op dit moment veel groter in Oekraïne dan in Taiwan, maar als het gaat om een inschatting van de zelfstandigheid van die landen over tien of twintig jaar, kunnen de kaarten anders liggen. Op termijn lijken de vrijheid en zelfstandigheid van Taiwan een stuk onzekerder dan die van Oekraïne.

Rusland wil Oekraïne ook niet per se inlijven, maar het conflict vooral gebruiken om de Navo onder druk te zetten zodat die organisatie niet verder uitbreidt. China wil Taiwan wel degelijk inlijven, dat is zelfs officieel beleid, maar heeft tot het zover is geen behoefte aan onrust.

Lijn in het zand

Wat betekent dit voor een mogelijk antwoord van VS en EU op beide situaties? Moeten zij nu een lijn in het zand trekken in Oekraïne, mede om China duidelijk te maken dat agressie tegen buurlanden niet geaccepteerd wordt? Of kunnen ze de Chinese dreiging voorlopig wel negeren, omdat die toch niet heel urgent is?

Danielle Pletka van de denktank American Enterprise Institute pleit voor de lijn in het zand. In het blad Foreign Policy wijst ze op de Russische agressie jegens Georgië en de Krim, en de zwakke reactie van het Westen daarop. Dat moet anders volgens Pletka, ook in het geval van Taiwan. “De betere keuze is ondubbelzinnig een lijn te trekken voor Peking en duidelijk te maken dat de Verenigde Staten de Taiwanese democratie zullen verdedigen en zich zullen verzetten tegen haar onderwerping aan communistisch China.”

Elk conflict een eigen aanpak

Andere experts pleiten juist voor begrip, zowel voor Rusland als voor China. Het is logisch, betogen zij, dat die landen niet accepteren dat het Westen zich bemoeit met Oekraïne en Taiwan. Weer anderen willen partij kiezen, in de meeste gevallen met Rusland tegen China, wat op termijn toch de grote tegenstander is. Kort gezegd: jammer voor de Oekraïners, maar we kunnen nu geen ruzie met Poetin gebruiken.

Zo schrijft Templeman in War on the Rocks: “De Verenigde Staten moeten hun beperkte middelen niet blijven verschuiven van de Indo-Pacific, waar de militaire balans in het komende decennium verschuift in het voordeel van China, naar een regio die minder cruciaal is voor de Amerikaanse belangen en waar het machtsevenwicht voordeliger is voor Washington.”

Als het Westen de vrijheid en democratie wil verdedigen – wat nog altijd een doel van de Verenigde Staten is en zeker van president Joe Biden – verdienen beide conflicten een eigen aanpak. Zowel Oekraïne als Taiwan kan geholpen worden met diplomatie, sancties en eventueel militaire steun. Maar oorlog in het ene land betekent nog niet dat het ook aan de andere kant van de wereld militair uit de hand zal lopen.

Lees ook:

Taiwanese minister is bezorgd: ‘We moeten permanent voorbereid zijn op een Chinese invasie’

China streeft naar hereniging met Taiwan, dat in de praktijk zelfstandig is. De Taiwanese minister van buitenlandse zaken Joseph Wu is bezorgd over een mogelijke Chinese invasie.

De Russen lopen zo over de Oekraïners heen, maar dan begint het pas

Oekraïne is militair geen partij voor Rusland. Maar expert Dick Zandee denkt dat Poetin zich niet aan een grote invasie waagt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden