ReportageOorlog in Oekraïne

Straatkunst in Kiev moet de moed erin houden

De muurschildering van de ‘Geest van Kiev’: volgens de legende schoot de afgebeelde Oekraïense vliegenier in de eerste dertig uur van de oorlog maar liefst zes vijandige toestellen uit de lucht. Beeld EPA
De muurschildering van de ‘Geest van Kiev’: volgens de legende schoot de afgebeelde Oekraïense vliegenier in de eerste dertig uur van de oorlog maar liefst zes vijandige toestellen uit de lucht.Beeld EPA

De Russen zijn verdwenen rond Kiev, maar op straat is de oorlog aanweziger dan ooit. De gevoelens van angst en woede worden in de publieke ruimte gedeeld.

Michiel Driebergen

Zijn helm, vliegeniersbril en zuurstofmasker maken zijn gezicht onherkenbaar. Maar met zijn omhooggestoken duim en zijn rechterhand op zijn stuurknuppel – klaar om op te stijgen – straalt de gevechtspiloot vertrouwen uit. “Hij helpt ons het moreel hoog te houden”, zegt Loedmila Bilograj met een blik op de reusachtige muurschildering. “Soms laat ik de moed zakken. Dan heb ik het nodig om opgetild te worden.” Haar vriendin Anna Sjepil sluit zich daarbij aan. “De oorlog gaat door. Niemand weet hoe lang het gaat duren.”

Terwijl de bewoners van Kiev toekijken hoe de strijd in Donbas zich voortsleept en de slag om Cherson het kookpunt nadert, keert in de hoofdstad het gewone leven terug. Het felle verzet van de Oekraïners noopte het Russische leger al in april zich terug te trekken uit de omgeving. Toch is de oorlog nadrukkelijk aanwezig op straat. Zo kun je op het plein voor de Sofia-kathedraal je geestdrift delen door selfies te maken met verwoeste en buitgemaakte Russische tanks; in de Andriivska-straat kun je je woede kwijt, door je voeten te vegen aan de Russische vlag.

Inventiviteit versus mankracht

De muurschildering van de ‘Geest van Kiev’, in de oude stadswijk Podil, is bedoeld om de bewoners een hart onder de riem te steken. Volgens de legende schoot de afgebeelde Oekraïense vliegenier in de eerste dertig uur van de oorlog maar liefst zes vijandige toestellen uit de lucht. “De Geest van Kiev zaait terreur onder de vijand en trots onder de Oekraïners”, tweette oud-president Petro Porosjenko op de tweede dag van de oorlog. “Met zulke sterke verdedigers zal Oekraïne zeker winnen!” Op de muurschildering is ook het gevechtsvliegtuig afgebeeld: een MiG-29 straaljager die de lucht in scheurt, suggererend dat de piloot nog immer over Kiev waakt.

Hoewel het beeld van de vliegenier vanaf het begin met een knipoog werd gedeeld, bracht de mysterieuze piloot de fantasie van de Oekraïners op hol. “Ik denk dat het om één man ging, maar mijn echtgenoot zegt dat er meerdere vliegtuigen actief waren”, zegt Anna Sjepel. Terwijl de Russen de luchthavens bombardeerden en het luchtruim controleerden meldde de luchtmacht toch successen; klaarblijkelijk stelden de Oekraïners inventiviteit tegenover mankracht. “Hij kwam uit het niets en verdween in het niets”, zegt Sjepil, die in die eerste boze dagen met haar kinderen Kiev ontvluchtte.

“Hij was onze onzichtbare beschermer”, beaamt Ludmila Bilogrivaj, die in de stad bleef. Haar hond, een oersterke pitbull, ‘verdween en werd doodstil’ toen Kiev beschoten werd, herinnert ze zich.

Russische vlag als voetveeg

Naast het opkrikken van vertrouwen is ook het uiten van woede belangrijk, zo blijkt in Kiev. Die emotie wordt ritueel vormgegeven in een expositie aan de Andriivska-afdaling, een straat belegd met kinderkoppen, die vanuit het laaggelegen Podil naar het hooggelegen stadscentrum leidt. Als je de binnenplaats betreedt waar buitgemaakte Russische uniforms en munitie liggen uitgestald stap je over een Russische vlag, wat navrant aanvoelt. De meest bezoekers twijfelen even, en vegen vervolgens hartstochtelijk hun voeten.

“Ik zou hem willen vertrappen en erop willen spugen”, zegt een van hen, Olena Rachova. De kleurrijk uitgedoste vrouw van rond de vijftig is op doorreis, nadat ze in Kroatië haar schoondochter en kleinkinderen opzocht. Zij ontvluchtten Oekraïne, en ze mist hen enorm. “De Russen hebben een slecht leven en willen hun buren ook een slecht leven geven.”

Haar woonplaats, Dnipro, in het zuidoosten van Oekraïne, is die ochtend met vijf raketten beschoten; gelukkig deed de luchtverdediging haar werk. Haar ‘Russische bloed’ maakt de situatie alleen maar schrijnender, vertelt Olena Rachova. Ze kwam pas op haar zestiende in Oekraïne terecht, nadat haar vader, die militair was in het Sovjet-leger, hier werd gestationeerd. “Ik schaam me zo”, zegt de vrouw. “Sorry, sorry, sorry, zeg ik tegen mijn vrienden.” Bij het poseren voor de foto, bij een in de Kievse voorstad Irpin verwoest Russisch pantservoertuig, gaan haar duimen omhoog.

Olena Rachova bij een in Irpin verwoest Russisch legervoertuig. 





foto Michiel driebergen Beeld Michiel Driebergen
Olena Rachova bij een in Irpin verwoest Russisch legervoertuig. foto Michiel driebergenBeeld Michiel Driebergen

‘Magische daad’

De vlag annex voetmat op de straat verschaft de mogelijkheid een ‘magische daad’ te volbrengen, zegt Igor Jemeljanenko, het bebaarde brein achter de tentoonstelling. “Ook mensen die niet aan het front zijn kunnen nu hun gevoelens uiten over dit land.”

Zelf bemande de zestiger een controlepost in de provincie: de Russen kwamen angstig dichtbij. De expositie is ook bedoeld als vermaning aan zijn stadsgenoten, zegt de man, wijzend naar de drukke straat waar snuisterijtjes worden verkocht alsof de oorlog niet bestaat. “Als ze echt oorlog hadden meegemaakt zouden ze met een ander gevoel rondlopen. Hoewel het ook weer verkeerd is om iemand dat nare gevoel toe te wensen”, twijfelt hij dan toch.

“We moeten erheen”, reageert Anna Sjepil bij de muurschildering enthousiast, als ze hoort over de expositie met de vlag. Ze komt desgevraagd met een diepere verklaring over de woede die in Kiev rondwaart. “Doordat we opgroeiden in de Sovjettijd, hebben we niet geleerd onze innerlijke grenzen aan te geven”, zegt ze, terwijl ze nog een laatste selfie maakt met de ‘Geest van Kiev’. “Laten we deze gezonde agressie gebruiken om onze landsgrenzen te verdedigen.”

Lees ook:

Oekraïners in Cherson zijn hoopvol. ‘We wachten echt tot het leger ons komt bevrijden’

Vluchtelingen uit Cherson zijn hoopvol, en ook in de bezette stad zelf blijft het offensief van het Oekraïense leger niet onopgemerkt. De nervositeit bij de Russen groeit.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden