Oorlogsverleden

Spanje herdenkt de oorlog niet - of toch: de Spaanse Burgeroorlog

De Tweede Wereldoorlog leeft niet erg in Spanje. De Spaanse Burgeroorlog des te meer, legt historicus Angel Viñas Martín uit.

De Spaanse historicus Ángel Viñas (79) wijdde zijn academisch leven aan Spanje’s grootste tragedies van de 20ste eeuw: de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) en de dictatuur van generaal Francisco Franco (1939-1975). De Tweede Wereldoorlog woedde op het scharnierpunt van deze gebeurtenissen. Ondanks zijn neutrale status was de Iberische staat diep vervlochten met de ideologische tegenstellingen uit die jaren en het voorspel voorafgaand aan de wereldoorlog.

Hoe wordt de Tweede Wereldoorlog in Spanje herdacht?

“Niet. Spanje heeft dan ook geen herdenkingstraditie. In het geval van de Tweede Wereldoorlog komt dat doordat Spanje nooit bezet is geweest en geen veldslagen leverde – kortom niet actief deelnam. Aan Geallieerde zijde vochten wel kleine aantallen Spaanse Republikeinen mee. Aan de kant van de Duitsers vochten ruim 40.000 Spanjaarden mee in de Division Azúl (Blauwe Divisie). Zij vochten zelfs door tot in Berlijn. Toch was de Tweede Wereldoorlog voor Spanje vooral een gebeurtenis die buiten hen lag.”

Waarom was Spanje neutraal?

“Franco had in maart ’39 de Spaanse Burgeroorlog gewonnen van de Republikeinen. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak was Franco net bezig met het optuigen van zijn dictatuur. Dat ging gepaard met veel interne strubbelingen en het vereffenen van oude rekeningen. De economie lag in puin, er was een tekort aan voedsel en brandstof, en het leger was na de burgeroorlog in deplorabele staat. Franco eiste in ruil voor deelname aan de oorlog van de as-mogendheden een groot deel van Frans-Marokko, om zo zijn Grote Spaanse Rijk te kunnen stichten. Dat kreeg hij niet. Hitler vroeg nooit officieel om hulp; hij vond de Spanjaarden ‘praatziek’.
Maar Franco wilde in de loop van de oorlog alsnog meevechten. Zijn generaals zagen door de snelle val van buurland Frankrijk de Duitsers als ware ‘oorlogsgoden’. Franco was echt in de verleiding. Uit niet zo lang vrijgegeven documenten blijkt dat de Britten Franco’s generaals en zijn broer hebben omgekocht om Franco er toch van te laten afzien.”

De Spaanse Burgeroorlog wordt wel gezien als generale repetitie voor de Tweede Wereldoorlog. De machtsblokken boden hulp aan de strijdende partijen. Voelt Spanje zich daardoor niet verwant met de daaropvolgende oorlog?

“De burgeroorlog was geen ongeluk. Hij was gewild. Door monarchisten, die hulp kregen van vooral Italiaanse fascisten. Franco’s militairen waren de uitvoerders. De hulp van de as-mogendheden was doorslaggevend voor de winst van Franco, die een fascistische staat schiep. Maar zijn overwinning werd vooral gezien als een victorie op het communisme, dat was de echte aartsvijand van Franco en de zijnen.”

Hoe werd in het Spanje van Franco na 1945 teruggekeken op de Tweede Wereldoorlog?

“De staat organiseerde geen herdenkingen. In ’45 was het regime geopolitiek een paria. Spanje had de luxe niet om zich nog met het Derde Rijk te associëren, al had het de nazi’s achter de schermen altijd door dik en dun verdedigd. Maar de Tweede Wereldoorlog werd ook gezien als een rimpeling in de tijd waarin het, anders dan in de burgeroorlog, ‘de existentiële strijd’ tegen het communisme was mislukt.”

Keek Spanje na Franco’s dood (1975) anders naar de oorlog?

“Officiële herdenkingen bleven lange tijd uit, en Spanje is daar altijd heel behoudend in gebleven. Lang ging ook het verhaal dat Franco veel had gedaan om de Joden te redden – een mythe. Pas onder premier José Luis Zapatero [2004-2011] kwam er een Holocaustherdenking. Waarom toen wel? Spanje was een van de weinige Europese landen die dat nog niet deed.”

Wat voor rol heeft de Tweede Wereldoorlog nu in de geschiedenisboekjes op school?

“Daar wordt snel aan voorbij gegaan. Het is geen thema waar veel nadruk op ligt en dat bovendien niet aan Franco wordt gekoppeld. De toon is neutraal, op het kille af. In Spanje is er behalve op de universiteiten niet veel kennis over.”

Doet u zelf iets aan het herdenken van de Tweede Wereld­oorlog?

“Nee. Voor mij hoort bij een herdenking een officiële plechtigheid, en die is er niet.”

Welke belangrijke historische gebeurtenissen in Spanje worden wel met groot ceremonieel herdacht?

“In Nederland is de herdenking van de Tweede Wereldoorlog om begrijpelijke redenen belangrijk. Het equivalent voor Spanje is de Spaanse Burgeroorlog. Dat was overigens nooit een gevecht tegen het communisme maar een gevecht van Spanjaarden onderling; een staatsgreep van het leger tegen een democratisch gekozen regering. Anno 2020 is dit nog steeds nog steeds een moeilijk thema. Op kleine schaal wordt de burgeroorlog herdacht door republikeinen, en tijdens missen voor Franco en andere extreemrechtse ceremonies. Eén gezamenlijke officiële herdenking is er niet.”

Lees ook:
Praalgraf dictator Franco ‘past niet langer in een volwassen Europese democratie’

Na jarenlang getouwtrek werd de Spaanse dictator Franco in 2019 herbegraven. Bij zijn ‘oude’ praalgraf namen veel franquistas eerst nog een selfie - met de fascistengroet. 

Voor het speciale herdenkingsnummer verschenen in Letter & Geest een reeks artikelen over de complexiteit van herdenken in verschillende landen:

Herdenken in Hongarije: discussies over goed en fout zul je niet op de staats-tv zien

Geschiedenis en herdenkingen in Hongarije zijn bedoeld om nationalisme te kweken, niet om lastige vragen te stellen.

Mijn vader was een overtuigd nazi, toch?

Het Duitse ongemak bij herdenken is nog lang niet voorbij 

De oorlog verdeelt Japan tot op het bot

Weigert Japan zijn oorlogsverleden onder ogen te zien? Nee, zo simpel ligt het niet, zegt historicus Sven Saaler.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden