Reportage Soweto

Soweto moet betalen voor stroom, maar heeft geen geld

Yvonne Motiki (vooraan) en buurtgenoten staan voor de kapotte transformator. Motiki heeft al langer dan twee maanden geen elektriciteit. Beeld Bram Lammers

Veel Zuid-Afrikanen in de townships betalen nooit voor elektriciteit. Het staatsenergiebedrijf Eskom wil daar vanaf.

Yvonne Motiki zit met wat buren langs de weg voor haar kleine huis in township Soweto bij Johannesburg. Het groepje zit het donker, want de straatverlichting doet het niet. “Heel onze buurt heeft al meer dan twee maanden geen elektriciteit”, klaagt ze. “En dat in de wintermaanden! Het vriest ’s nachts bijna. Mijn huis is niet geïsoleerd. En ik ben een gogo (oma, red.); ik ben 83 jaar. Ik heb het nog nooit zo koud gehad.” 

In Motiki’s straat zijn zwarte brandplekken. “Nadat de stroom was uitgevallen, is er hevig gedemonstreerd”, legt ze uit. “De weg werd gebarricadeerd. Dingen werden in brand gestoken. Eskom heeft daarna beloofd de stroomtoevoer te herstellen. Als we maar zouden gaan betalen voor elektriciteit. Maar de stroom is twee maanden later nog altijd niet terug. Dat is toch niet eerlijk?”

Illegaal aftappen

Eskom is het staatselektriciteitsbedrijf van Zuid-Afrika. Tot voor kort stond het, samen met de ANC-regering, toe dat veel inwoners van de zwarte, veelal arme townships rond de steden niet betaalden voor hun stroom. Ook werd niet opgetreden tegen het massaal illegaal aftappen elektriciteit. Het ANC ziet het namelijk als een van zijn belangrijkste verworvenheden dat het na de apartheid miljoenen extra zwarte Zuid-Afrikanen op het stroomnetwerk wist aan te sluiten. Maar inmiddels staat alleen al Soweto voor ruim 100 miljoen euro bij Eskom in het krijt. 

Maar aan dat gedogen lijkt een einde te komen. Eskom heeft alle inkomsten hard nodig. Het staatselektriciteitsbedrijf gaat gebukt onder een schuld van 27 miljard euro. En daar komt de komende drie jaar nog eens 7,5 miljard aan nieuwe nood­leningen van de staat bij. 

Bezuinigen

Die schuldenlast bedreigt de hele Zuid-Afrikaanse economie. Eskom is voor de overheidsfinanciën too big to fail geworden. Het inefficiënte, door corruptie geplaagde staatsbedrijf moet eigenlijk vooral bezuinigen. Er zijn vorig jaar ook wel ontslagrondes aangekondigd. Maar de Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa lijkt die voorlopig toch niet aan te durven. Hij is bang met massaontslagen de steun van de machtige vakbonden te verliezen en extra munitie te geven aan zijn tegenstanders. Dus is meer geld innen de enige remedie die overblijft.

Het probleem in de wijk van Motiki is dat de stokoude transformator het heeft begeven. Waarschijnlijk als gevolg van het illegale aftappen. Zulke defecten komen veel voor in townships. Eskom zegt niet meer genoeg geld te hebben om al die overbelaste verdeelstations snel te vervangen. Zeker niet in wijken waar bijna niemand voor elektriciteit betaalt.

Rellen

Daar komt nog bij dat Eskom, na de eerdere rellen, bang is monteurs naar wijken als die van Motiki te sturen. “De veiligheid van ons personeel heeft prioriteit”, stelt Motlhabane Ramashi, provinciaal directeur onderhoud van Eskom. Het staatsbedrijf wil de reparaties van transformators koppelen aan controles op illegale taps in alle daarop aangesloten huizen. Ramashi: “Wijken kunnen ons helpen door gezamenlijk een geschreven verklaring in te dienen, waarin zij garanderen dat medewerkers van Eskom er veilig hun werk kunnen doen.” 

Bongiwe Nomnga (39), een buurvrouw van Motiki, is bereid zo’n verklaring voor de buurt op te stellen. “We begrijpen heus wel dat we fouten hebben gemaakt door nooit voor stroom te hebben betaald”, zegt zij. Maar Motiki hoopt wel dat Eskom bereid is tot een compromis. “Ik heb slechts een bejaardenuitkering. Bijna alle jongeren in deze wijk zijn werkloos. Eskom dient onze schulden uit het verleden te schrappen. Dan zal ik inderdaad vanaf nu gaan betalen. Want dit houden we niet vol. Mijn koelkast doet het niet, mijn kookplaat evenmin. Ik eet twee maanden alleen nog maar brood.”

Elektrisch kacheltje

Een paar straten verderop heeft Simphiwe Lukhele (35) meer geluk. Hij heeft wel nog wel stroom. Al heeft hij daarvoor evenmin ooit betaald. “Ik vind dat als Eskom geld wil gaan innen, het moet beginnen bij de grote bedrijven”, zegt hij. “Wij townshipbewoners gebruiken maar weinig stroom: alleen voor licht, tv, de kookplaat een uurtje in de avond en in de winter twee maanden een elektrisch kacheltje. De supermarkt verderop verbruikt veel meer energie. Laat die eerst eens betalen.”

Hij laat zijn woning zien. Hij leeft in een zelfgebouwd pandje achter het kleine townshiphuis van zijn moeder, oma en vijf broers. “Mijn oom woont in een krot in de voortuin”, zegt hij. “En we verhuren aan de straat een winkeltje aan twee Mozambikanen.”

Gratis stroom verkopen

Vanaf de meterkast in zijn moeders huis leidt één stroomkabel door de lucht naar Lukheles woning. Een andere kabel gaat via het krot van zijn oom naar de winkel. “Ja oké, zij gebruiken natuurlijk wel iets meer stroom dan wij”, geeft hij toe. “Maar die Mozambikanen betalen er dan ook voor.” Hij lacht ondeugend. “Nou ja, aan mij: voor het feit dat ze bij mij stroom mogen aftappen. Want hoor eens, ik ben werkloos. Door mijn gratis stroom aan hen te verkopen, kan ik overleven.”

Lees ook:

Lego-bakstenen helpen bij het opknappen van township Soweto

In Zuid-Afrika woont 14 procent van alle mensen in een krot. Ondernemende bewoners willen betaalbare alternatieven bouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden