Culturele vrijheid

Slovenië is aan het orbaniseren: ‘Alles wat tegen de smaak van deze regering ingaat, wordt bedreigd’

Slovenen protesteerden mei vorig jaar in de hoofdstad Ljubljana tegen de rechtse regering. Beeld AFP
Slovenen protesteerden mei vorig jaar in de hoofdstad Ljubljana tegen de rechtse regering.Beeld AFP

De culturele vrijheid in Slovenië is sinds premier Janez Jansa een jaar geleden aan de macht kwam onder druk komen te staan, waarschuwen kunstenaars. Ze krijgen bijval uit het buitenland.

“Het is heel frustrerend en deprimerend om hier in de culturele sector te werken, helemaal als je jong bent”, verzucht Hana Ostan Ozbolt telefonisch vanuit Ljubljana. Nog geen dertig is ze, maar wel al directeur van de prestigieuze Ulay-foundation in de Sloveense hoofdstad. Net als veel van haar collega’s zette Ostan Ozbolt onlangs haar handtekening onder een open brief aan de regering, waarin de ondertekenaars hun zorgen uiten over de culturele vrijheid in hun land.

“Alles wat tegen de smaak en visie van de regering ingaat, wordt door het ministerie van cultuur bedreigd. Deze regering leeft in het verleden, kunst moet in haar ogen makkelijk te begrijpen zijn en nationalistische waarden vertegenwoordigen. En kunst mag al helemaal niet kritisch zijn.”

Andere wind opgestoken

Sinds de regering van premier Jansa een jaar geleden aan de macht kwam, na de val van een centrum-linkse coalitie, is er een andere wind opgestoken in de kleine EU-lidstaat. Slovenië is aan het ‘orbaniseren’, waarschuwen critici. Premier Jansa lijkt met de rechts-nationalistische SDS-partij het voorbeeld van zijn Hongaarse collega Orban te volgen bij het intimideren van journalisten en het inperken van ngo’s.

Een deel van de maatschappelijke organisaties raakt letterlijk ruimte kwijt omdat ze uit de voormalige barakken in de hoofdstad moet vertrekken. Dit verzamelgebouw – in de volksmond Metelkova nummer 6 genoemd – biedt sinds begin jaren negentig onderdak aan allerlei organisaties en is uitgegroeid tot plek van debat en tentoonstellingen. Het ministerie van cultuur is eigenaar en eist het gebouw nu op om te kunnen renoveren. Onduidelijk is nog of de kunstscene er terug kan keren.

‘Als je je stem verheft, kun je makkelijk worden vervangen’

De regering probeert belangrijke culturele en academische instellingen onder controle te krijgen, schreef een groep van 150 Europese en Amerikaanse academici eind vorig jaar in de zoveelste open brief aan de premier. Zo weigerde de regering de herbenoeming van verschillende museum- en onderzoeksinstituutdirecteuren. In Slovenië moet de minister van cultuur akkoord gaan met de aangewezen directeur, die overigens ook een Sloveen moet zijn, legt Ostan Ozbolt uit. “Deze instituties zijn dus maar tot op zekere hoogte autonoom. Als je je stem verheft, kun je makkelijk worden vervangen.”

Afgelopen jaar moesten onder meer de directeur van de Moderna Galerija, Zdenka Badovinac, en het hoofd van het architectuurmuseum, Matevz Celik, opstappen. “Een politieke beslissing,” zegt Ostan Ozbolt. Hoe ze dat weet? “De mensen die deze musea nu leiden hebben heel duidelijk affiniteit met de politiek van de rechtse regering.”

Onzin, gaat een woordvoerder op de website van het ministerie van cultuur tegen alle commotie in. Hij wijst erop dat pas nu er een rechtse regering aan de macht is gekomen, beschuldigingen van politieke bemoeienis worden geuit. In de afgelopen decennia toen links regeerde gebeurde dat niet, maar gingen benoemingen volgens dezelfde procedure. De nieuwe museumdirecteuren weg te zetten als ‘apparatsjiks’ en marionetten van de SDS-partij is volgens de woordvoerder “een enorme belediging van deze prominente kandidaten”.

Het verleden herzien

Maar niet alleen de directiebenoemingen veroorzaken ophef. Onrust is er ook over de plannen van de regering om een nieuw ‘museum van de Sloveense onafhankelijkheid’ op te richten ter gelegenheid van de viering van de dertigste verjaardag als zelfstandig land. Met nationalisme heeft zo’n museum volgens de regering niets te maken; ze verwijst daarbij naar andere post-communistische landen die hun eigen onafhankelijkheidsmuseum hebben opgetuigd, en belooft het museum volgens internationale standaarden op te zetten.

Wetenschappers vinden zo’n onafhankelijkheidsmuseum niet alleen overbodig – Ljubljana kent immers al een museum van moderne geschiedenis – maar ook gevaarlijk. Het herzien van het verleden ligt met zo’n project al snel op de loer, zegt Gorazd Kovacic, socioloog aan de universiteit van Ljubljana.

“De geschiedenis rondom de Sloveense onafhankelijkheid is heel complex. In de jaren tachtig was hier een sterke maatschappelijke beweging die pleitte voor een vrijere samenleving. De rechtervleugel in het land trok die strijd pas in het eindstadium naar zich toe en maakte er een nationalistische kwestie van. Ze presenteert een interpretatie van het verleden waarin Jansa en zijn partij een belangrijke rol spelen.” Kovacic ziet het nieuwe museum bovendien als poging van de Sloveense regering om publiek geld voor eigen ideologische doeleinden te gebruiken.

Maarschalk Tweeto

‘Maarschalk Tweeto’ wordt Janez Jansa al genoemd, omdat hij zich net als ex-president Trump, die hij erg bewondert, flink roert op Twitter. Daarbij moeten journalisten, die hij van fake news beschuldigt, maar ook academici het ontgelden. Onlangs opende Jansa de aanval bovendien op een buitenlandse journalist van nieuwssite Politico Europe. Daarop nodigde de Nederlandse Europarlementariër Sophie in ’t Veld de premier uit voor een bezoek aan Brussel om te praten over het Sloveense medialandschap. Volgens de Nederlandse Europarlementariër moet het Europees parlement de situatie in Slovenië, als het gaat om democratische principes en de rechtsstaat, goed gaan monitoren.

Vorig jaar demonstreerden de Slovenen – pandemie of niet – nog massaal tegen de regering. Op de fiets, om vanwege corona zoveel mogelijk afstand te kunnen houden. “Die protesten voelden heel intens”, herinnert Ostan Ozbolt zich. “Er waren ook veel verschillende mensen bij betrokken. Maar die energie van toen voel ik nu niet meer in Slovenië.”

Van de duizenden mensen die elke vrijdag voor het regeringsgebouw protesteerden zijn nu alleen wat individuen over, zegt ze. “Zoals mijn ouders, die ook allebei in de culturele sector werken. Elke week staan ze er weer, heel bewonderenswaardig.” Van de EU verwacht Ostan Ozbolt niet zoveel. “Die heeft haar handen al vol aan Polen en Hongarije. Wij zijn maar een klein landje.”

Toch verschilt de Sloveense situatie op een belangrijk punt van de Poolse of Hongaarse, denkt Kovacic. “De Sloveense regering zet weliswaar in op dezelfde thema’s en tactieken als die twee landen, maar ze zal geen tijd hebben voor een diepe structurele verandering van de maatschappij. Want over een jaar worden er nieuwe verkiezingen gehouden. En ik ben ervan overtuigd dat Jansa die verliest.”

Lees ook:
Premier Slovenië botviert zijn trumpisme nu ook op journalisten

De Sloveense premierJanez Jansa richt al een tijdje zijn pijlen op zogenaamd ‘fake news’ in eigen land. Nu spuwt de populist zijn gal over een buitenlands artikel dat hem niet bevalt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden