ReportageJoods Nieuwjaar

Slechts een handjevol orthodoxe joden wist dit jaar het traditionele nieuwjaarsfeest in Oeman te bereiken

Chassidische pelgrims zaten eerder deze maand vast op de grens tussen Wit-Rusland en Oekraïne. Ze probeerden dat laatste land binnen te komen om daar Joods Nieuwjaar te vieren. Beeld AFP

Tienduizenden orthodoxe joden vieren traditioneel Nieuwjaar in het Oekraïense stadje Oeman. Maar dit jaar wil dat land hen buiten de deur houden vanwege het coronavirus.

Halverwege de Poesjkinstraat in het Oekraïense Oeman wordt een controlepost bemand door vijf politieagenten met mondkapjes. Oekraïners laten zij alleen door als die in deze buurt aan de stadsrand wonen of werken. Donald Trump kijkt toe vanaf een spandoek van acht verdiepingen hoog. “U zult van rabbijn Nachman houden. Geef ons hoop en hulp bij het openen van de gesloten poorten van Oeman.”

Nachman Länger (37) is zeker niet de enige in Oeman die naar de rabbijn vernoemd is. De Duits-Tunesische Jood wordt voorgegaan door een sliert zoontjes met keppeltjes en zwarte pijpenkrullen. Hij spreidt zijn armen boven de lege Poesjkinstraat: “Dit is om te huilen. Normaal zou deze straat gevuld zijn met twintigduizend man.”

Tijdens voorgaande vieringen van Rosj Hasjanna – Joods Nieuwjaar - kwamen ongeveer veertigduizend joodse mannen en jongens naar Oeman, een slaapstadje met tachtigduizend inwoners. Hier stierf in 1810 rabbijn Nachman, de grondlegger van de chassidische Breslov-beweging. De Sovjets verboden de pelgrimstocht en bouwden na de verwoesting van Oeman door de nazi’s woningen op Nachmans graf. In de jaren negentig herstelden zijn volgelingen de rustplek van de rabbijn in ere. De pelgrimsindustrie explodeerde.

Een volgepakte kamer brengt tijdens de feestperiode makkelijk 6000 dollar op

Länger is al twee maanden in Oeman; hij bouwt een hotel, een van de vele die hier in aanbouw zijn. Een volgepakte kamer brengt tijdens de feestperiode makkelijk 6000 dollar op. De paar honderd dollar van dit jaar is amper de moeite waard, zegt Länger. “Maar goed, het is sjabbat. Ik wil niet over zaken praten.”

Slechts tweeduizend chassidim wisten de corona-editie van Rosj Hasjanna, dat van afgelopen vrijdag tot zondag werd gevierd, in Oeman te bereiken. Onder nationale en Israëlische druk kondigde het Oekraïense kabinet namelijk op 26 augustus al aan haar grenzen te sluiten voor niet-Oekraïners. Sommige fanatiekelingen lieten zich zelfs door dit paardemiddel niet weren en pakten een van de laatste vluchten naar Oekraïne.

Ook na de grenssluiting druppelden via de landgrenzen met Moldavië, Roemenië en ook Wit-Rusland pelgrims het land binnen. Dat leverde de Oekraïense douaniers soms wel 3000 dollar aan smeergeld op, zoemt het rond onder de pelgrims.

Het stemt Länger treurig. “Sommigen hebben hun geld, paspoort en leven op het spel gezet. Dat gebeurde vroeger ook al. Tijdens de Sovjet-Unie kwamen pelgrims als toerist naar Kiev en werden ze onder toezicht van twee ‘gidsen’ van de KGB in een hotel gezet. Dan sprongen zij ’s nachts uit het raam om naar Oeman te gaan.”

De uitverkoren nieuwjaarsvierders wordt dit jaar weinig vertier gegund. De vijfhonderd agenten die normaal de joden beschermen, controleren nu onvermoeibaar de inreisdatum in hun paspoorten. Tentjes met koosjere pizza’s, milkshakes en gegrild vlees moesten sluiten. Alleen kraantjes met hete thee en koffie aan een zelfservicewand zijn open.

Een groep lallende vrienden klaagt dat Oeman hen altijd al met de nek aankeek. Ze zeggen dat de inwoners in het centrum zelf vaak geen mondkapjes dragen, alleen in de winkels. Ondertussen worden de chassidische joden niet bediend, omdat ze geen kapje voor hebben.

Bij het binnengaan van gebedsgebouwen lijkt alleen hoofdbedekking verplicht

“Dit is het joodse Woodstock en het wordt ieder jaar groter”, zegt de schorre David Djach (26). Volgens hem heeft het aan de inzet van de chassidische gemeenschap om een coronaproof geloofsfestival te organiseren niet gelegen. De Israëliër was er in Oeman al maanden mee bezig. Djach wijst naar lege tenten met bij de ingang handgelpompjes met voetbediening: in elke van deze synagoges hadden meer dan vijfhonderd pelgrims kunnen bidden. Op de helling naast Nachmans tombe geven rode stippen twee meter afstand aan. Maar bij het binnengaan van gebedsgebouwen lijkt alleen hoofdbedekking verplicht. In extase vertrekken de pelgrims zij aan zij.

Toch lukt het de vriendengroep, die van jongs af aan al naar Oeman komt, een feest te vinden. Op een heuvel voorbij een controlepost organiseert een rijke geloofsgenoot uitbundige feestmalen. Een derde van de zaal is gedekt; Oekraïense jongens met mondkapjes serveren grote dienbladen uit tussen de lange tafels met witte lakens. Hebreeuws, Engels en Russisch gonst boven de banken en plasjes rode wijn verschijnen tussen weggelegde gebedenboekjes.

Omstanders kijken glimlachend hoe hun geloofs- en generatiegenoten, zingend en met de armen over elkaars schouders, in de gangpaden naar elkaar toe deinen. Een enkeling ziet ook een voordeel in het strenge Oekraïense beleid: met zo weinig mensen is het dit jaar heel speciaal om aanwezig te zijn. Degenen die het wel gehaald hebben, voelen zich uitverkoren.

Lees ook: 

Je kunt weer met een keppeltje over straat in Dnipro

Met Volodimir Zelenski heeft Oekraïne voor het eerst een joodse president. In de stad Dnipro, waar een oligarch een enorm joods gemeenschapscentrum liet bouwen, viert men de hergeboorte van de joodse gemeenschap.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden