null

InterviewRuslandkennis

Slavist Ellen Rutten: ‘Poetin verpakt zijn oorlogsboodschap in een taal van mensenrechten’

Beeld Maus Bullhorst

Vladimir Poetin bedient zich van taal die we gewend zijn van mensen die het beste met de wereld voor hebben. Zo bespeelt hij niet alleen de Russen, maar ook ons, zegt slavist Ellen Rutten. En hij kán ons ook bespelen, want het ontbreekt ons aan kennis.

Lidwien Dobber

“Begin jaren negentig maakte kunstenaar Sergey Kuryokhin een pseudo-documentaire over Lenin die graag psychedelische paddenstoelen at. Het was de perestrojkatijd, het einde van de Sovjet­-Unie naderde. Heel overtuigend, verrijkt met allerlei ­details, bouwde hij zijn verhaal langzaam op. Tot hij uitkwam bij zijn conclusie: Lenin wás een paddenstoel. Die documentaire werd uitgezonden op de lokale Petersburgse televisie.

“Veel mensen begrepen de grap ­meteen: Kuryokhin stak de draak met absurde propagandabeweringen. Maar er waren er ook die er helemaal van in de war raakten. En die het geloofden.

“Elke Slavist kent dit verhaal, het is een fantastische documentaire, waar je zo vrolijk van wordt, omdat hij de wereld op zijn kop zet. Zo’n voorbeeld uit de beeldende kunst helpt om te snappen hoe propaganda werkt. Wie dit voorbeeld kent, kijkt anders naar Poetin.

“Poetin bouwt voort op de propaganda uit de Sovjettijd, maar trok er wel een les uit: de newspeak van weleer, denk aan Brezjnev met zijn vaste formuleringen, ­die was sleets geworden. Die werkte al niet meer in Brezjnevs tijd; achter de deuren van hun appartementen, aan de keukentafels, lachten de mensen hem uit.

“Poetin kwam met iets nieuws. Wat hij doet, al heel lang en consistent, is de taal van de vrede, de taal van de ngo’s gebruiken. Die heeft hij gekaapt, zegt literair historicus Mark Lipovetsky, en die hergebruikt hij op zo’n manier dat het heel overtuigend klinkt. Je hoort het nu in de oorlog. De Engelstalige propagandazender Russia Today heeft het over ‘een vredesmissie’ en ‘­tijdelijke opvang voor Oekraïense vluchtelingen’. Dat is de taal van hulporganisaties en mensenrechten­activisten.

Ellen Rutten (1975) studeerde Slavische taal en literatuur aan de Universiteit Groningen. Ze is hoogleraar en hoofd van de faculteit Russische en Slavische studies aan de Universiteit van Amsterdam. Haar onderzoek richt zich onder meer op literatuur uit het post-Sovjet-tijdperk, kunst en design, sociale media en protestculturen.

Ellen Rutten Beeld
Ellen Rutten

“Genocide is nog zo’n woord, daar wees mijn collega Alexander Etkind mij op. Poetin heeft goed gekeken naar hoe het ging in Servië in de jaren negentig, tijdens de Balkanoorlog. Hij zag dat wanneer het woord genocide valt, dat hele heftige militaire actie legitimeert. En je ziet hem het woord nu gebruiken: in december zei hij dat de situatie in Oost-Oekraïne leek op genocide, in de speech aan de vooravond van de oorlog beschuldigde hij Oekraïne van genocide op Russisch-sprekenden. Hij legitimeert er verschrikkelijke daden mee.

“Poetin voert een talige aanvalsstrategie en ik voel een grote urgentie om dat over te brengen. Niet alleen in Rusland, ook in Nederland is het zó belangrijk om mensen weerbaar te maken tegen het kapen van die taal.”

Het is niet zo verrassend dat Poetin die Kiev-manie in zijn hoofd heeft

“Ik heb er deze weken veel over nagedacht: wat moet je er nou mee dat het zo volstrekt irrationeel voelt wat Poetin zegt over Oekraïne en over de stad Kiev? Ik kon het wel plaatsen, maar hoe moest ik dat onder woorden brengen? Toen dacht ik: onze studenten, Slavisten, cultuurhistorici die de regio bestuderen, die verrast het een stuk minder.

“Want of het nou The Cambridge History of Russian Literature is of de Nederlandstalige Geschiedenis van Russische literatuur, ze beginnen altijd het Kievskaja Roes, het vroegmiddeleeuwse Kievse Rijk, de plek waar Rusland gekerstend werd, waar een taal werd ontwikkeld, en die wordt gezien als de bakermat van de Russische cultuur en geschiedenis. Dus het is niet zo verrassend dat Poetin die Kiev-manie in zijn hoofd heeft.

“Het is geen breaking news dat ik dat nu zeg, ik heb dit meermaals horen langskomen de afgelopen weken. Waar het mij om gaat, is dat dit bij mij en bij onze studenten al in ons systeem zit. Alle experts, al mijn kennissen in Oost-Europa − in Rusland, maar ook in Polen, de Baltische staten, Moldavië − die niet geloven in propaganda, zijn de afgelopen decennia steeds bang geweest. Continu. Ook al voor de komst van Poetin. Die angst was er altijd.

“Waarmee ik niet net wil doen alsof ik altijd al wist dat deze oorlog eraan zat te komen. Die inval ís een verrassing. Maar ook in de tijd dat het goed leek te gaan, hoorde ik door alles een dissonant. En ik niet alleen. Mensen met militaire kennis van de regio, economen, cultuurhistorici, hadden steeds het gevoel: wacht nou jongens, vertrouw het niet.”

Het is niet vanzelfsprekend dat iedereen in democratie gelooft

“In 1993, als zeventienjarige, ging ik een jaar naar Rusland, naar Novorossijsk, een plattelandstad in het zuiden. Volstrekt argeloos, het leek me wel leuk. In mijn gastgezin werd ik geconfronteerd met iets wat ik nu steeds terugzie: wie in Nederland is opgegroeid denkt dat het vanzelfsprekend is dat iedereen democratie wil en gelooft in soevereine staten. Ik was niet heel politiek geëngageerd, maar als ik er eens iets over zei dan dacht ik: huh, dat werkt hier heel anders. Dat was toen al voelbaar.

“Minder bij jonge mensen, die sloegen soms zelfs een beetje door in hun hang naar het Westen. Meisjes op school wilden dat ik ze geen Katja noemde, maar Cathy, geen Jelena, maar Helen. Maar oudere mensen, zoals in mijn gastgezin, die zeiden dat het beter was in de Sovjet­-Unie. ‘Ons rijk is uiteengevallen’, zeiden ze. En dat hoor je een op een terug bij Poetin.

“Wat wij toen deden en wat we nu nog steeds doen: we projecteren van alles op Rusland. Het frame is al snel: die Russen snappen het niet, ze begrijpen niet hoe democratie werkt. Ik zie het terug in de vragen die worden gesteld in talkshows en in de krantenkoppen. In de artikelen zelf gaat het goed, want Nederland heeft uitstekende journalisten: Michiel Driebergen, Eva Cukier, Tom Vennink, de mensen bij Raam op Rusland, om er een paar te noemen.

“Maar datzelfde paternalisme, dat bevoogdende, las ik ook terug in de Ruslandbrief uit 2019, waarin Nederland zijn Ruslandstrategie uiteenzet. In de jaren na het neerhalen van de MH17 in 2014 waren de spanningen tussen Nederland en Rusland zo toegenomen dat Buitenlandse Zaken het tijd vond voor een duidelijk beleid: fermer zijn in ons optreden richting een land waar grote problemen zijn met mensenrechten zónder dat we de banden met het land stukmaken.

“In die Ruslandbrief staan ook goede dingen, maar hij voedde een frustratie die ik al langer voelde: al die politieke, economische, militaire, cultuurhistorische en talige kennis die er is in Nederland komt niet goed samen. En hoe meer je over Rusland leert, hoe meer reliëf het plaatje krijgt en hoe minder je je eigen ideeën projecteert. Niet dat ik me niet gehoord voelde door ministeries, beleidsmakers en diplomaten. Men wilde wel, ze nodigden ons eens per jaar, eens per twee jaar uit, maar de middelen misten om samenwerking echt van de grond te krijgen.

null Beeld Colourbox
Beeld Colourbox

“Ik heb toen oud-commandant der strijdkrachten Dick Berlijn gemaild. We praatten meteen dezelfde taal. Dat merkte ik ook toen ik deze maand de oorlog besprak met een van zijn opvolgers, Tom Middendorp. Militairen bereiken zoveel meer op missies als zij een goede cultural awareness hebben, zei die. Een goed besef van culturele verschillen, subtiliteiten. Het is altijd zoeken naar wat haalbaar is, wat je met kleine slimme interventies gedaan kunt krijgen. Misschien kan een paar uurtjes literatuurgeschiedenis al helpen.

“Met Dick Berlijn, collega’s uit Leiden en Clingendael heb ik gepleit voor een Nederlands kennisnetwerk en sinds mei is er Reka, de Rusland en Oost-Europa Kennisalliantie, ondergebracht bij Clingendael, betaald door het ministerie van buitenlandse zaken. We waren zo blij op de eerste bijeenkomst, dat daar een zaal vol mensen zat. Goed dat Reka er nu is, al hadden we haar beter tien jaar geleden kunnen oprichten. En, meer dan speldenprikjes kan ze niet uitdelen, want daarvoor heeft ze veel meer geld nodig.”

Een prachtige generatie raakt nu beschadigd

“Een Russische sociologe die net Rusland uit is, zei me vorige week: de jongeren die nu opgroeien, dat is zo’n prachtige generatie. En die raakt nu zo beschadigd. Interessant is bijvoorbeeld hun kleding. Ik herinner me dat ik in 1993 werd uitgescholden, omdat ik een spijkerbroek aan had en een vormeloze jas. Meisjes moesten zich sexy kleden. Ik heb me een keer laten optuigen voor een schoolfeest, met haarlak en een kort rokje, en toen dacht ik: dat doe ik nooit meer.

“Nu kleden zeker studenten in Moskou zich veel meer gender-fluïde. Ze spelen met de verwarring rondom genderidentiteit. Dat kan een mooie stille vorm van protest zijn. Veel van die apparatsjiks snappen dat helemaal niet, dus die jongeren kunnen zo rondlopen zonder dat ze er meteen last van hebben.

“Sociologen zeggen dat er duidelijk een generatiekwestie speelt in Rusland: onder ouderen is Poetin veel populairder dan onder jongeren. Een oud-student stuurde mij een link naar de website ‘Papa, geloof me nou’. Die geeft Oekraïners en kritische Russen tips over hoe je met je familie kunt praten. Bel ze en zeg: ‘Maar lieve papa, ik lig echt in een schuilkelder, mijn gebouw ligt onder vuur’. Praat rustig, word niet boos als ze de propaganda geloven. Kom met een alternatieve taal: ‘Dat er nazisme is, is een mythe − en mythe staat dan in hoofdletters − van het Kremlin. Die is speciaal voor jou gecreëerd, papa.’ Een prachtig initiatief.”

Goede vrienden in tranen

“Ik heb Russische collega’s en goede vrienden in tranen gezien dezer dagen. Ze zijn al jaren vreselijk verdrietig over hoe het Poetin-regime hun land onttakelt en nu krijgen ze haatmail, of ze worden niet meer uitgenodigd omdat ze Rus zijn. Wat een schade dat aanricht!

“Ik ben hoofdredacteur van een academisch tijdschrift, Russian Literature, en kreeg een mailtje van een auteur met wie we al jaren samenwerken. Mijn hart breekt als ik het vertel. Ellen, schreef hij, ik zou het volledig begrijpen als jullie me niet meer willen publiceren omdat ik een burger ben van de Russische Federatie. Nou, die heb ik per ommegaande teruggemaild: waar heb je het over? Wij gaan verder met jou.”

null Beeld Maus Bullhorst
Beeld Maus Bullhorst

“Een collega uit Moskou wil nu solliciteren bij een West-Europese universiteit en kreeg van twee Amerikaanse vrienden het advies om een statement toe te voegen, waarin hij afstand neemt van het beleid van Poetin. Ik word daar zo boos om! Ik zie op Facebook veel postjes voorbijkomen van Slavische opleidingen die zich distantiëren van de oorlog en misschien is dat goed, dat heeft een rituele waarde. Maar voor een individu vind ik het het beledigend en vernederend. Die man heeft net het land weten te ontvluchten anders was-ie meteen de cel in gegaan. Hij publiceert al jaren moedig werk over rappers, lhbtiq-kunstenaars en -activisten. Van de gekke dat hij zich moet verlagen tot zo’n statement.

“Ik vrees voor het leven van mijn collega’s en probeer nu zoveel mogelijk mensen het land uit te krijgen. Wat mij drijft is: ze gaan dood als ze daar blijven. Een nieuwe wet zet vijftien jaar cel op het verspreiden van wat het Kremlin nepnieuws noemt over de oorlog in Oekraïne. Maar vijftien jaar Russische cel, dat kunnen mensen helemaal niet aan, kijk hoe het met Navalny gaat.”

‘Dit wordt alleen maar erger’

“Met collega’s wil ik The University of New Europe opzetten, onder meer voor onderzoekers en studenten in nood uit Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne. We voelen: dit wordt alleen maar erger de komende jaren.

“Mijn eigen studenten hebben moeite om nog te zeggen dat ze Russisch studeren. Mensen vragen ze ineens waarom, het is de studie van de agressor geworden. Die studenten zijn begonnen uit liefde voor de taal, voor de literatuur! Ze voelen zich gedemotiveerd. We hebben er de studentenpsycholoog bij gehaald en die zei: jullie studeren geen Poetin, jullie studeren Russisch en Slavisch. Ik hoop dat ze dat horen, want ze zijn een super belangrijke studie aan het doen.”

Lees ook:

Terug naar de USSR: Russische repressie neemt orwelliaanse vormen aan

De repressie in Rusland nam in twee weken tijd enorm toe. Iedereen die zich uitspreekt tegen de oorlog in Oekraïne moet het ontgelden. ‘We zijn getuige van militaire censuur.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden