ProfielDominic Ongwen

Slachtoffer of dader? Strafhof oordeelt over Dominic Ongwen, die van kindsoldaat uitgroeide tot brute moordenaar

Dominic Ongwen (r) in de rechtszaal van het Internationaal Strafhof in Den Haag tijdens de behandeling van zijn zaak.  Beeld EPA
Dominic Ongwen (r) in de rechtszaal van het Internationaal Strafhof in Den Haag tijdens de behandeling van zijn zaak.Beeld EPA

Het Internationaal Strafhof doet donderdag uitspraak in de zaak tegen Dominic Ongwen. Hoe oordeel je over een ontvoerde kindsoldaat die een meedogenloze moordenaar werd?

Rond zijn tiende werd Dominic Ongwen op weg naar school in het noorden van Oeganda ontvoerd door het Verzetsleger van de Heer (LRA). Na enkele jaren ontpopte hij zich tot een van de meest meedogenloze commandanten van de moorddadige rebellengroep die de bevolking terroriseerde. Slachtoffer of dader?

Over die vraag bogen zich sinds eind 2016 getuigen, deskundigen en advocaten in zijn proces voor het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag. Ongwen, in pak met stropdas, luisterde meestal zwijgend, met vaak een verwarde blik op zijn gezicht. Een compleet ander beeld dan de vroegere LRA-commandant met zijn jongensachtige uiterlijk, gestoken in een groene uniform en rastalokken onder zijn baret.

Hij had de reputatie een onverschrokken strijder te zijn die de meest gedurfde aanvallen uitvoerde. Eén daarvan, die ook in zijn proces ter sprake kwam, was op het gehucht Lukodi op 19 mei 2004. Meer dan veertig bewoners werden gedood en diverse kinderen ontvoerd, onder wie David Okot, die na enige jaren wist te ontsnappen. In 2015 vertelde hij Trouw: “Ik heb zelf gezien hoe Ongwen kinderen doodknuppelde. Hij deed het niet in opdracht, hij moordde omdat hij het graag deed. Hij is geen slachtoffer, maar willige dader.”

‘Lieve jongen’

In datzelfde jaar schetste Ongwens halfzus, Julanda Aayo een heel ander beeld. “Hij was een lieve jongen. Een gehoorzaam kind. Hij deed alleen wat hem werd opgedragen.” Zij wil niets weten van de beschuldigingen zoals misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden, moord en knechting.

Er heerst onzekerheid over zijn geboortejaar, maar zeker is dat Ongwen op de wereld kwam als Dominic Okumu Savio. Zijn ouders, beiden leerkrachten, gaven hem later de naam Ongwen, wat zoveel betekent als ‘geboren in de tijd van de termieten’.

Hem werd op het hart gedrukt die naam te gebruiken als hij ontvoerd zou worden. De meeste ouders in Noord-Oeganda gaven hun kinderen bijnamen om de families te beschermen in het geval dat hun kinderen door de LRA gekidnapt zouden worden. Iedereen wist dat de jongens tot kindsoldaten en de meisjes tot seksslaven werden gemaakt. Families wilden niet dat ze dan geassocieerd konden worden met LRA-leden, vandaar de bijnaam.

De LRA begon als een opstand in Noord-Oeganda tegen de huidige president Yoweri Museveni, die het regime van Tito Okello, een noorderling, omverwierp in 1986. Bijna twee miljoen mensen raakten ontheemd, meer dan 10.000 werden gedood en zo’n 30.000 kinderen werden ontvoerd. Niet alleen in het noorden van Oeganda maar ook in omliggende landen zoals Congo, Zuid-Soedan en de Centraal Afrikaanse Republiek (CAR).

Ongwen moest zich net als alle ontvoerde kinderen onderwerpen aan een wrede training. Nieuwe rekruten moesten niet alleen toekijken hoe andere kinderen werden gemarteld of vermoord, maar ook meedoen. Ze leerden met wapens omgaan en aanvallen uit te voeren, soms op plekken waar hun families woonden.

Kameraadschappelijke band

Ongwen kwam als beginnend strijder terecht in de groep van Vincent Otti, de nummer twee van de LRA. Er ontstond een kameraadschappelijke band tussen beiden. Rond zijn achttiende had Ongwen het tot majoor geschopt, en toen hij eind twintig was, leidde hij zijn eigen Sinia Brigade. Zijn leven bestond niet alleen uit vechten, want hij verwierf diverse echtgenotes onder de ontvoerde meisjes en vrouwen met wie hij een schare kinderen verwekte.

Sommige echtgenotes van Ongwen hebben hun afschuw over hem uitgesproken, anderen zoals Florence Ayot zijn hem trouw gebleven. Zij bracht hem zelfs een bezoek in de gevangenis waar ze opnieuw zwanger raakte.

Het ICC vaardigde in 2005 arrestatiebevelen uit voor Ongwen en vier anderen, onder wie LRA-leider Joseph Kony. Een jaar later was Ongwens brigade de laatste LRA-groep die zich uit Oeganda terugtrok en de activiteiten voortzette in buurlanden. Kort daarna begonnen vredesbesprekingen met de Oegandese autoriteiten die op niets uitliepen.

Onverschrokken aanvoerder

Vincent Otti was groot voorstander van vrede, maar Kony zag dat als verraad en liet hem doden. Ongwen smeekte tevergeefs om Otti’s leven te sparen. Dat de LRA-leider niet ook Ongwen liet vermoorden, had er waarschijnlijk mee te maken dat hij zo’n onverschrokken aanvoerder was.

Ongwen werd daarna recalcitrant. Hij trok zich steeds minder aan van de bevelen van Kony en weigerde soms zelfs hem te woord te staan via de radioverbinding. Kony liet hem uiteindelijk opsluiten in een LRA-basis in CAR. Ongwen vreesde gedood te worden en wist met hulp van enkele strijders te ontsnappen. Tijdens zijn vlucht ontmoette hij een rebellengroep die hem hielp contact te leggen met de buitenwereld, waarna hij uiteindelijk in Den Haag belandde.

In afwachting van zijn transfer naar Nederland zei Ongwen toen onder meer dat hij zich over had overgegeven omdat ‘de LRA geen toekomst had’.

Lees ook:
Waarom zijn Kony en zijn handlangers zo lastig te grijpen?

De Oegandese massamoordenaar Joseph Kony gelooft mythische gaven te bezitten. Hij zegt strategisch advies te krijgen van acht engelen. Een bijgelovige zou denken dat hij juist daarom na 26 jaar nog altijd niet is gepakt door vier regionale legers. Die sinds kort ook steun krijgen van Amerikaanse militaire adviseurs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden