Ambassadeur Simon J. H. Smits, in Londen op Kensington Road, tussen Kensington Gardens en de Nederlandse ambassade.

InterviewSimon Smits

Simon Smits stopt als ambassadeur in het VK. ‘Het was wervelend, met veel korte nachten en lange dagen’

Ambassadeur Simon J. H. Smits, in Londen op Kensington Road, tussen Kensington Gardens en de Nederlandse ambassade. Beeld Joël van Houdt

Na vijf ongekend bewogen jaren zwaait Simon Smits af als ambassadeur van Nederland in Londen. Met name de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie deed een flink beroep op hem. ‘Want vergis je niet, er wonen hier zo’n 150 duizend Nederlanders.’

De ambassade maakt een verlaten indruk. De ontvangsthal is leeg, in bijna geen enkele kamer brandt licht. “Ik heb alleen oploskoffie voor je. Al onze koffieapparaten zijn uitgeschakeld”, zegt de Nederlandse ambassadeur in Londen Simon Smits (64). Sinds de corona-uitbraak zit ook het ambassadepersoneel grotendeels thuis. In het statige gebouw zijn slechts vier van de 75 medewerkers aanwezig. “Het is een heel gek gevoel om op deze manier afscheid te nemen. Dat doen we morgen via videobellen, vanachter de laptop. Dat had ik graag anders gezien, ja”, zegt hij.

Na bijna vijf jaar komt er een einde aan de termijn van Smits. Een ongekend bewogen tijd als ambassadeur. “De term historisch mag je niet snel gebruiken, maar ik kan wel stellen dat ik hier met m’n neus in de geschiedenis heb gezeten.” Smits zag het hele brexitcircus aan zich voorbijtrekken, er leek geen einde aan te komen. Daarnaast waren er de terroristische aanslagen in Londen, op de Westminster Bridge en de London Bridge, en datzelfde jaar zag het ambassapersoneel door het raam de Grenfell Tower uitbranden in het westen van de stad. Een jaar later, in 2018, begeleidde Smits koning Willem-Alexander tijdens het staatsbezoek aan koningin Elizabeth. “Het was wervelend, met veel korte nachten en lange dagen.”

Brexit. U kunt het woord vast niet meer horen. Staat die beroemde nacht, van 23 op 24 juni 2016, u nog helder voor de geest?

“Ik weet nog dat ik tot een uur of twee ’s nachts tv heb zitten kijken. Het leek wel goed te komen, met dat gevoel ben ik m’n bed ingestapt. Om zeven uur ’s ochtends deed ik de tv weer aan en zag de wereld er ineens heel anders uit. Nee, ik heb niet gevloekt. Maar ik dacht wel: oh jongens... heeft iedereen wel een keuze gemaakt op basis van goede informatie? De campagne werd op een hele on-Britse, emotionele manier gevoerd. Maar ons standpunt was al heel snel: we betreuren dit, maar dit is jullie keuze. We moeten er het beste van maken.”

Dat klinkt erg pragmatisch.

“Ja maar je kan niet te lang in het verleden blijven hangen. Zo zit ik ook niet in elkaar, om daar te lang bij stil te staan. Dit is gebeurd, daar kun je lang en breed over praten. Er worden boeken en proefschriften volgeschreven over hoe dit heeft kunnen gebeuren. Het is in mijn rol vooral verstandig om naar het hier en nu te kijken. Hoe gaan we dit zo verstandig mogelijk oplossen?”

Realiseerde u zich toen al meteen: dit gaat m’n hele ambassadeursschap domineren?

“Nee, want je weet gewoon niet precies hoe het afscheid zal gaan verlopen. Dat is ook wel gebleken. Er zijn vele brexitdata de revue gepasseerd. Uiteindelijk is het pas op 31 januari 2020 tot een afscheid gekomen. Er zijn politieke koppen gerold. David Cameron trad na het referendum af, Theresa May kwam, en ook zij verdween. Het bleef zo ongelooflijk onrustig op dat front. We hebben meerdere verkiezingen gehad. Pas afgelopen december, toen Johnson met die enorme meerderheid de verkiezingen won, wist je: nu is het klaar.

“En achteraf kan ik wel zeggen dat 70 tot 80 procent van mijn tijd direct of indirect over brexit ging, ja. Zoveel gesprekken, seminars en ontmoetingen. We kregen eindeloos veel vragen van de Nederlandse gemeenschap. Want vergis je niet, er wonen hier zo’n 150 duizend Nederlanders, waarvan velen natuurlijk wilden weten wat dit voor hen zou betekenen. Dus ja, telkens kwam het onderwerp terug. De brexit er altijd.”

En u kon al die Nederlanders natuurlijk weinig vertellen. Niemand wist precies waar hij of zij aan toe was.

“Wat we vanaf het begin deden was tegen zo veel mogelijk mensen zeggen dat ze zich moesten voorbereiden. Het beste wapen tegen onzekerheid is plannen. Zorg dat je je papieren op orde hebt, dat je kan bewijzen hoe lang je in dit land woont, je sofinummer paraat, enzovoorts. We reisden het hele Verenigd Koninkrijk door om speciale informatieavonden te organiseren voor Nederlanders. Er zaten schrijnende gevallen tussen van Nederlanders die wakker lagen van alle onzekerheid over hun toekomst. Of bedrijven die hier jarenlang relaties hadden opgebouwd en die ze nu zagen verdampen. Daar maakte ik me echt zorgen over. Want je bent toch een beetje machteloos. We konden weinig anders doen dan een luisterend oor bieden. Je zou het willen oplossen, maar dat kon niet altijd. De machteloosheid greep me aan.”

We hoorden ook veel verhalen over Britten die via een Nederlandse moeder of vader alsnog een Nederlands paspoort wilden bemachtigen, om zo toegang tot de EU te behouden.

“Dat merkten wij enorm. Voor brexit hadden we misschien eens in de drie maanden een zogenoemde naturalisatieceremonie. Dan leggen zij die zich naturaliseren de eed of de belofte af, in het Nederlands. Dat zijn vaak hele emotionele gebeurtenissen, want het is nogal wat, het aannemen van een andere nationaliteit. Maar die ceremonie werd al heel snel iets maandelijks. Voordat corona toesloeg deden we zo’n dertig naturalisaties per jaar, nu is dat er één per dag. Dat zijn behoorlijke aantallen. Het is zo’n persoonlijke keuze. Daarin voel je hoe de brexit in mensenlevens ingrijpt.”

Wat als ambassadeur cruciaal is, zijn de ingangen in de macht. U bent het doorgeefluik tussen Londen en Den Haag. Brexit wekte de indruk dat de Britten zich afzonderden van de rest van de EU-landen. Maakte de brexit het voor u moeilijker om toegang te krijgen?

“Nou, dat viel eerlijk gezegd wel mee, en dat kwam mede omdat ik al in een vroeg stadium een belangrijk netwerk heb opgebouwd. Ik had het geluk dat Nederland het EU-voorzitterschap had in de eerste helft van 2016, waardoor ik vaak gastheer was voor bijeenkomsten als er een ontmoeting gepland stond met ministers. Zo kwam Theresa May, toen nog minister van binnenlandse zaken, bij me over de vloer, en zo ook Philip Hammond, de minister van financiën. Maar ook oud-premier Tony Blair. En zij wilden heel graag hun verhaal kwijt. Daarnaast ken ik David Frost erg goed uit mijn Brusselse tijd. (Smits maakte eerder onderdeel uit van de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging van de EU, red.) Frost is nu de belangrijkste onderhandelaar namens de Britten om de deal met de EU te sluiten. En die persoonlijke contacten zijn ongekend belangrijk. Zo hoor je het verhaal achter het verhaal. En wij schakelden vervolgens voortdurend met de collega’s in Brussel en in Den Haag. Een soort driehoek van informatie. En vergeet niet, we zijn gelijkgestemd met de Britten als het gaat om vrijhandel en democratische waarden. En dat is ook waarom het voor Nederland zo betreurenswaardig is dat ze uit de EU wilden. Ze waren voor ons een heel belangrijke partner op veel gebieden. Die partner zijn we wel kwijt nu.”

Simon Smits naast de Round Pond in Kensington Gardens.Beeld Joël van Houdt

Wat is nu uw lezing, op basis van die verhalen achter de verhalen? Komt er voor het einde van dit jaar een akkoord tussen de Britten en de EU? De deadline valt al op 31 december en de Britten willen die deadline niet uitstellen.

“Ik zie nog geen aanwijzingen voor uitstel door Johnson. Hij heeft het keer op keer bevestigd. Dat zou betekenen dat we nog zeven maanden hebben om tot een akkoord te komen. En ja, corona heeft voor vertraging gezorgd, de standpunten staan ver uit elkaar, maar het heeft geen zin om nu al de handdoek in de ring te gooien. Onder druk wordt alles vloeibaar, de belangen zijn enorm groot. Maar als er geen akkoord komt, krijgen we alsnog de gevreesde no-dealbrexit. En dat zal een land als Nederland ook heel hard raken. Ja, samen met Ierland, België en Frankrijk raakt dat ons het hardst. De Britten zijn onze op twee na grootste handelspartner. Alleen al de landbouwsector exporteert per jaar voor 9 miljard euro naar het Verenigd Koninkrijk. Of neem Heineken, dat heeft 2000 Britse pubs in handen. Akzo Nobel is hier enorm groot. Shell en Unilever uiteraard, als Brits-Nederlandse bedrijven. De verwevenheid met de Britse economie is enorm. Maar vergeet niet: het gaat hoe dan ook veranderen. De tijd van grenzenvrije handel is voorbij. Alleen hoe ingrijpend de verandering is, hoe ver beide partijen uiteindelijk van elkaar verwijderd zullen zijn, dat weten we nog niet.”

Tegelijk bent u als ambassadeur ook ontzettend druk geweest met het aantrekken van bedrijven naar Nederland na brexit.

“Ja, als je bijvoorbeeld kijkt naar de EMA, het medicijnagentschap in de Europese Unie, dat vanuit Londen naar Amsterdam is verhuisd, daar heb ik flink mijn best voor gedaan. Ik heb in die periode maar liefst achthonderd handgeschreven kerstkaarten naar alle medewerkers verstuurd, vergezeld van stroopwafels, omdat ik wist dat ook de medewerkers hun stem zouden laten horen over de verhuizing. Ik ben met de directeuren gaan lunchen. Het was erg fijn dat Amsterdam het bedrijf uiteindelijk toegewezen kreeg. We zijn op dit moment volop bezig met lobbyen. Zo’n 300 bedrijven overwegen deels of in zijn geheel naar Nederland te verhuizen.”

Voelt dat niet als lijkenpikkerij, om die bedrijven weg te lokken uit het Verenigd Koninkrijk?

“Nee, helemaal niet. Het zijn de bedrijven zelf die die keuze willen maken. Zij willen graag in de EU actief blijven. En dan is het aan ons om te laten zien dat Nederland de ideale plek is om naartoe te komen. Want als die bedrijven weg willen, zie ik natuurlijk het liefst dat ze naar Nederland komen.”

U keert terug naar Den Haag, om namens Buitenlandse Zaken als ambassadeur internationale organisaties aan de slag te gaan. Welke momenten blijven u, buiten het hele brexitcircus, vooral bij?

“Het eerste homohuwelijk dat in Groot-Brittannië werd voltrokken in de Nederlandse kerk in Londen, in 2016. Daar waren mijn vrouw en ik voor uitgenodigd. Dat blijft me zeker bij. Ik ben goede vrienden geworden met Kenneth Mayhew, een beroemde oorlogsveteraan die de Willemsorde heeft ontvangen, de hoogste Nederlandse militaire onderscheiding, voor zijn rol bij de bevrijding van Nederland. Hij is nu 103. We hebben zijn 100ste verjaardag bij mij op de residentie gevierd. Of het moment dat ik mijn geloofsbrieven aanbood aan koningin Elizabeth. Dat gaat nog heel traditioneel, je wordt met de koets thuis opgehaald.

“Het mooie van dit vak is dat je zo ontzettend veel bijzondere ontmoetingen hebt. Toen ik kwam, in 2015, keek ik ontzettend uit naar mijn ambassadeursschap. Dat was voor mij een droompost, ik ben een echte Anglofiel. Ik had als student al eens een jaar Engels gestudeerd in Oxford en ben mijn loopbaan begonnen als leraar Engels. Ik wilde graag de banden met de Britten verdiepen. Maar nee, ik had in 2015 nooit kunnen vermoeden wat me toen allemaal te wachten stond, haha.”

Lees ook:

Wat er dit jaar écht verandert voor de EU en de Britten

In Brussel en Londen voelt de brexit als een mijlpaal, maar in wezen verandert er dit jaar nog niet zoveel. Een overzicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden