Inna Shevchenko

Interview Inna Shevchenko

‘Sextremist’ Inna Shevchenko: ‘De vrouwenrevolutie zal blijven voortduren’

Inna Shevchenko Beeld Patrick Post

Tien jaar geleden sloot de Oekraïense Inna Shevchenko zich aan bij de feministische protestgroep Femen. Sindsdien wordt ze bedreigd en is ze haar thuisland ontvlucht. ‘Angst is een bron voor mijn activisme.’

Voor iemand die zichzelf doorgaans opvoert als een ‘sextremist’ of ‘feministische jihadi’, ziet Inna Shevchenko er keurig uit. De leidster van de feministische protestgroep Femen heeft eerder iets weg van een jonge academicus. De kreukloze rode jurk, hoge hakken en keurig gestylede haren staan in schril contrast met het beeld van de activistische demonstrant die met blote borsten en een bloemenkrans op het hoofd op stadspleinen haar stembanden schor schreeuwt in de strijd voor vrouwenrechten. In plaats daarvan legt de 29-jarige Oekraïense een natuurlijke elegantie aan de dag.

Voor Shevchenko is het zo’n tegenstelling niet. “Een paar weken geleden stond ik nog met 59 andere leden van Femen op de binnenplaats van het Palais Royal in Parijs te demonstreren tegen vrouwenmoorden in Frankrijk”, zegt ze in een hotelbar aan de Amsterdamse Herengracht. “Dit jaar kwamen er in Frankrijk al zestig vrouwen om het leven door huiselijk geweld. We bouwden een levend monument voor hen. Een pantheon ter nagedachtenis van die zestig vrouwen.”

In een paar jaar tijd groeide Femen uit van een provisorische groep feministes tot een organisatie met wereldfaam. De onstuimige groei van Femen heeft alles te maken met de onorthodoxe wijze van het protest: topless demonstraties in de publieke ruimte. De vrouwen van Femen gebruiken tijdens hun acties hun blote bovenlijven als politieke spandoeken. Hun borsten en buiken kalken ze onder met politieke leuzen variërend van ‘fuck the patriarchy’ tot ‘stop feminicide’ en ‘no sharia’.

Inna Shevchenko (1990) werd geboren in Cherson in Oekraïne, dat toen nog tot de Sovjet-Unie behoorde. Van 2008 tot 2012 studeerde ze journalistiek aan de Taras Shevchenko Universiteit in Kiev en werkte ze als persvoorlichter van de burgemeester van de Oekraïense hoofdstad.

In 2009 sloot Shevchenko zich aan bij Femen en sinds 2012 werkt ze vanuit Parijs aan de internationalisering van de organisatie. Ze was betrokken bij tientallen topless protestacties.

De topless jihad van Femen richt zich voornamelijk tegen het patriarchaat, dictaturen, religie en de seksindustrie. De activistes brachten diverse wereldleiders in verlegenheid. Zo renden enkele vrouwen in 2013 tijdens een handelsbeurs met ontbloot bovenlijf op de Russische president Poetin en de Duitse bondskanselier Merkel af. Ook de Italiaanse ex-premier Silvio Berlusconi was bij het uitbrengen van zijn stem bij de verkiezingen in 2018 doelwit van de ‘naakte oorlog’.

De ludieke acties zijn niet zonder risico. Sinds Shevchenko zich in 2009 bij Femen aansloot, wordt ze constant bedreigd. “Mensen willen me straffen voor de dingen die ik zeg. Ik moet continu van adres veranderen en evenementen waar ik spreek worden extra beveiligd.”

In 2011 werd de destijds 21-jarige Shevchenko samen met twee andere leden van Femen door de Wit-Russische KGB ontvoerd. “Ze reden ons in busjes naar een bos waar we zijn gemarteld.” Vierentwintig uur lang werd het drietal mishandeld en met de dood bedreigd.

Vier jaar later moest Shevchenko nogmaals voor haar leven vrezen. Bij een lezing van de Zweedse cartoonist Lars Vilks in Kopenhagen probeerde een terrorist met een kalasjnikov de zaal al schietend binnen te dringen. Een man en drie agenten kwamen om het leven. Shevchenko bleef ongedeerd.

De activiste woonde destijds al drie jaar niet meer in haar moederland. Nadat ze in 2012, in haar blote borsten, een metershoog christelijk kruis omzaagde in Kiev, zag ze zich genoodzaakt Oekraïne te ontvluchten. Ze week uit naar Parijs waar ze sindsdien in ballingschap verblijft en politiek asiel heeft gekregen.

Bent u nooit bang?

“Als je me deze vraag een aantal jaar geleden had gesteld, dan had ik waarschijnlijk gezegd: nee, ik ken geen angst. Maar destijds kende ik nog niet de angst die ik nu ken. Ik voel me geen superheld meer en heb last van een aantal hele heftige trauma’s door mijn activisme.”

Remt die angst u in uw activisme?

“Het is heel moeilijk om met angst te leven. Maar doordat ik constant met angst te maken heb, heb ik ermee moeten leren omgaan. Het gevoel om van alles weg te willen rennen, kan ik inmiddels onderdrukken. Ik heb een relatie ontwikkeld met angst. Het is een energiebron voor mijn activisme, een manier om door te blijven gaan. Waar ik echt bang voor ben, is dat de mensen die me martelden, de mensen met de kalasjnikovs, dat die winnen en dat al mijn angst en pijn voor niets is geweest.”

In een interview met The Guardian in 2013 zei u dat u tijdens uw jeugd zeventien jaar lang maar aan één ding kon denken: ‘Hoe kom ik uit deze shit’. Wat bedoelde u met die shit?

“Haha. Zei ik shit? Tegenwoordig zou ik een wat verfijnder woord gebruiken. Maar waarschijnlijk doelde ik op de verwoestende situatie in Oekraïne. Ik ben geboren in 1990, vlak voor de val van de Sovjet-Unie. De jaren negentig waarin ik opgroeide, waren vermoedelijk de zwaarste jaren in tijden. Ik ging naar een school waar de docenten mijn ouders smeekten om krijt om mee te schrijven. Thuis hoorde ik mijn ouders altijd praten over de vraag hoe ze mijn zus en mij te eten moesten geven. En we hadden alleen elektriciteit tussen zes en negen ’s avonds. Als kind heb ik mijn huiswerk heel vaak bij kaarslicht moeten doen.”

Wat staat u het meest bij van uw jeugd?

“Ik herinner me dat ik voornamelijk werd omringd door wanhopige mensen die zich vernederd voelden. Mannen werden alcoholist, omdat er geen banen waren en ze niets te doen hadden. En ik herinner me de stilte van vrouwen. Ik kan me geen vrouwelijke stemmen voor de geest halen. Wel die van mijn vader, ooms en buurmannen. Die spraken over hoeveel ze leden, maar vrouwen waren stil. Die stilte klinkt heel erg luid in mijn hoofd.”

Was uw vader het type patriarchale man tegen wie u strijdt?

“Mijn vader is van oorsprong een militair, maar patriarchaal was hij niet. Sterker nog, hij is een van de belangrijke redenen dat ik feminist ben geworden. Hij trok altijd alles in twijfel. Hij is een bijzonder sceptisch persoon. Hij gaf me het voorbeeld dat je alles in twijfel moet trekken en niets als een dogma moet aannemen.”

U spreekt zich nogal sterk uit tegen religie. Wat was de rol van religie in uw jeugd?

“Ik ben ermee opgegroeid. Ik ging naar de kerk, geloofde in God en ik bad voordat ik naar bed ging. Religie was overal in mijn jeugd. Alleen mijn vader zette vraagtekens bij het geloof. Hij nam priesters in de zeik die in een dikke Mercedes met privéchauffeur langsreden en gouden kruisen van vijf kilo op hun buik hadden hangen. Dat is het beeld dat ik heb van priesters uit mijn jeugd. Daardoor ben ik ook sceptisch geworden over het geloof.”

En toen besloot u een metershoog kruis om te zagen. Ging dat niet wat ver?

“Mensen bekritiseerden me destijds, omdat ik hun gevoelens en geloof aanviel. Ze beweerden dat ik conflict creëerde. Het tegenovergestelde is waar. Ik verdedig juist de meest inclusieve ideeën die een plaats bieden voor iedereen. Terwijl religie slechts plek heeft voor mensen met één specifieke overtuiging. Aan hen biedt ze al het comfort van de wereld, anderen duwt ze weg.”

Duwt u gelovigen niet net zo goed weg?

“Ik duw gelovigen niet weg. Sterker nog, ik zou niet eens willen beweren dat ik religieuze ideeën wegduw. Ik denk zelfs dat sommige religieuze ideeën heel bruikbaar zijn voor de toekomst.”

Zoals?

“Zoals heb je naasten lief. Heel simpel. Maar tegelijkertijd zet ik alles op alles om op die religieuze overtuigingen te bestrijden die al eeuwen vrouwen vernederen en ze als minderwaardig bestempelen. Die ideeën drijven mensen uit elkaar, creëren conflicten en maken onderscheid tussen afvalligen en gelovigen. Ze leren mensen om heidenen te bestrijden.

“Als ongelovige moet ik me daartegen verdedigen. Daarom moet ik aan mezelf bewijzen dat wat ik verdedig vooruitgang biedt voor iedereen. Inclusief degenen met wie ik het niet mee eens ben.”

Kunnen religie en feminisme hand in hand gaan?

“Ik ben ervan overtuigd dat je het vraagstuk van vrouwenrechten niet kunt bekijken vanuit de gevangenis van patriarchale, seksistische religies. Het is onmogelijk om te geloven in de autoriteit van vader God, de mannelijke God, en vervolgens te beweren dat vrouwen de wereld kunnen leiden. Zo werkt het niet. Want je erkent daarmee dat het leiderschap per definitie mannelijk is. God is altijd een man. In monotheïstische religies is het onmogelijk dat God een vrouw is.”

Tijd voor meer vrouwelijke goden?

“Ja. Het is de hoogste tijd dat we vrouwelijk leiderschap toelaten in religieuze instituties. Waarom geen vrouwelijke leiders in kerken, moskeeën en synagogen? Als we met zijn allen zo hard om quota roepen in parlementen en bij bedrijven, waarom dan ook niet in kerken? Dus nee, religieus feminisme bestaat niet. Wel kun je feminist én gelovige zijn: dat je een kritische blik op religie hebt en de seksistische en misogyne gedachtes eruit filtert.”

Het is al een tijdje betrekkelijk stil rondom Femen. Hoe komt dat?

“De belangrijkste reden is dat we van strategie zijn veranderd. We doen minder protesten dan voorheen en de protesten choqueren minder dan voorheen.

“Dat is goed nieuws. Als de maatschappij niet meer gechoqueerd is door het feit dat een vrouwenlichaam kan dienen als politiek instrument, dan winnen wij de strijd. Dat is het doel: dat ik niet meer mijn shirt hoef uit te trekken om gehoord te worden. Femen grijpt dat moment aan. Goed voorbeeld is dat de Franse regering onlangs tijdens de G7-top 35 experts op het gebied van vrouwenrechten uitnodigde om aanbevelingen voor wetten te schrijven over de situatie van vrouwen. Een van die experts was een activiste van Femen. Dat is me dierbaar.”

Er wordt wel gesproken van een nieuwe feministische golf. Wat is de rol van Femen binnen die beweging?

“Laat ik vooropstellen dat ik het idee van golven onjuist vind. Het doet geen recht aan de strijd van feministen tussen de golven in. Je hoort vaak dat de feministische revolutie nog niet heeft plaatsgevonden. Ik zie dat anders. Ik denk dat de vrouwenrevolutie de langstdurende revolutie uit de geschiedenis is en dat die voort zal blijven duren. Elke keer dat we iets verder komen, is er weer een tegenreactie.

“Kijk maar naar de #metoo-beweging. Die heeft als tegenreactie de opkomst van misogyne wereldleiders, zoals Bolsonaro in Brazilië en Trump in de VS. Mannen die opstaan doordat vrouwen zich uitspreken. Femen moet binnen die context een milieu blijven stimuleren waarin vrouwen met hun pijn en discriminatie naar buiten durven te komen.”

Lees ook:

‘Met mijn strijd toon ik me dankbaar’

feministe - Na geruchtmakende foto’s met ontblote borsten, het boek ‘Mijn lichaam is van mij’ en een valse aangifte liet de Tunesische feministe Amina Sboui van zich horen door middel van een documentaire. Die laat zien hoe ze, terug in Tunesië, homoseksuelen opvangt die nergens terecht kunnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden