Interview Sergei Guriev

Sergei Guriev: Rusland is corrupt, met dank aan het Westen

Beeld Patrick Post

Corruptie is in Rusland dagelijkse kost en het Westen helpt het in stand te houden. Toch meent Sergei Guriev dat Rusland de Europese weg zal bewandelen en corruptie uitbant.

Op de dag af tien jaar geleden – 26 oktober 2009, publiceerde de Russische zakenkrant Vedomosti 36 foto’s van Russische regeringsmedewerkers. Doodnormale portretten van onder anderen de ministers van financiën en transport, de burgemeester van Moskou, toenmalig president Dimitri Medvedev en, niet te vergeten, Vladimir Poetin. Uiterst simpel maar vernuftig toonden de beelden aan wat veel Russen al vermoedden: de elite is corrupt. Om die bewering hard te maken, bekeek Vedomosti de horloges die de hoogwaardigheidsbekleders op de foto’s droegen en zocht er het juiste prijskaartje bij.

Wat bleek: in Rusland hangt corruptie om de pols. Zo droeg president Medvedev een uurwerk van 32.000 dollar en deed Poetin tot twee keer toe een horloge ter waarde van 10.500 dollar cadeau; een aan een herderszoon, de ander aan een arbeider. Dat dan weer wel. Een derde exemplaar hield hij voor zichzelf. Toch waren het bescheiden klokjes vergeleken met het horloge van bijvoorbeeld Ramzan Kadyrov, leider van Tsjetsjenië, ter waarde van 300.000 dollar. En het kan altijd gekker. Het duurste uurwerk waar Vedomosti op stuitte, behoorde toe aan de toenmalige locoburgemeester van Moskou, Vladimir Resin. Om zijn pols hing een horloge met een duizelingwekkende waarde van 1 miljoen dollar.

Het onderzoek van Vedomosti legde volgens Sergei Guriev (48), hoogleraar aan het Paris Institute of Political Studies en tot voor kort hoofdeconoom bij de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling, de vinger op de zere plek. “Hoe kan een ambtenaar die in Rusland maximaal 100.000 dollar per jaar verdient, zich horloges veroorloven voor zulke astronomische ­bedragen?” Allemaal een kwestie van corruptie, zo meent Guriev. Tot 2013 werkte hij als naaste adviseur voor Poetin en Medvedev en was hij lid van de raad van commissarissen van de Sberbank, het grootste financiële instituut van Rusland. Maar Guriev raakte uit de gratie vanwege zijn kritiek op het Kremlin en woont nu in Parijs waarvandaan hij de strijd tegen corruptie predikt.

Waarom besloot u Rusland te verlaten?

“Dat was een optelsom. Ik had de aanval op de vrijheid in Rusland bekritiseerd: het onderdrukken van de massale protesten na Poetins herverkiezing in 2012, de introductie van repressieve wetten enzovoorts. Ik trok de parallel met de Arabische Lente. Daar was Poetin niet blij mee.

“Onder druk van protesten rond nieuwe aanklachten tegen Michail Chodorkovski (voormalig oligarch en eigenaar van oliebedrijf Yukos, in 2005 veroordeeld voor belastingontduiking, verduistering en fraude, red.) vroeg president Medvedev een panel van negen experts naar het vonnis te kijken. Ik was een van hen. Ik las het vonnis en schreef een evaluatie. Iedereen kwam onafhankelijk van elkaar tot de conclusie dat het vonnis niet gerechtvaardigd was. Daardoor waren er mensen rondom Poetin beledigd. Zij hoopten waarschijnlijk op een andere uitkomst.

“Tot slot steunde ik oppositiepoliticus Aleksei Navalny toen hij in 2012 zijn anticorruptieorganisatie FBK oprichtte. Via via kreeg ik te horen dat Poetin mijn financiële steun en publieke steunverklaring niet tolereerde. De optelsom leidde ertoe dat ik begin 2013 ondervraagd werd. Op een gegeven moment kwamen er onderzoekers langs om mijn kantoor te doorzoeken. Die zinspeelden erop dat mijn bewegingsvrijheid weleens zou kunnen worden ingeperkt: een onverholen dreigement. Niet veel later ben ik vertrokken.”

U heeft nauw samengewerkt met Poetin. Hoe was dat?

“Ik heb nooit een-op-een met hem gewerkt. Ik ben wel bij meetings geweest die hij leidde met vijftien andere mensen. Hij is heel zakelijk, pragmatisch en geciviliseerd. Wat raar is, is dat hij altijd te laat is. Hij kan zomaar een uur te laat zijn, terwijl er duizend mensen op hem wachten.”

Heeft u zelf in uw werk destijds bijgedragen aan corruptie in Rusland?

“Ik weet zeker dat ik niets illegaals heb gedaan, omdat er bij internationale organisaties zoals Sberbank willekeurige controles plaatsvinden. Maar ik draag wel verantwoordelijkheid voor het adviseren van een regering die, weten we nu, niet gefocust was op het welzijn van het Russische volk.”

Hoe normaal is corruptie voor de gemiddelde Rus?

“Als de verkeerspolitie je aanhoudt, moet je doorgaans nog altijd een steekpenning betalen. En als je met je bedrijf een aanbesteding wilt binnenhalen, moet je een bureaucraat omkopen. Om op een school toegelaten te worden of om een examen te halen, moet je betalen. En in de gezondheidszorg kan het voorkomen dat je iemand moet omkopen om snel geopereerd te worden. Dagelijkse kost.”

Wat vindt de bevolking daarvan?

“Uit verschillende onderzoeken blijkt dat Russen zeer negatief tegenover corruptie staan. Dat geluk en levenskwaliteit erdoor achteruitgaan. Velen erkennen dat corruptie deel uitmaakt van hun dagelijks leven, maar in wezen vinden de meesten het compleet onacceptabel.”

En hoe normaal is corruptie voor de elite?

“De video die Navalny in 2017 maakte over premier Medvedev spreekt boekdelen. Er is te zien dat Medvedev zeven ­gigantische paleizen bezit: onmogelijk voor iemand met een jaarsalaris van 100.000 dollar. De suggestie in deze video is dat als Medvedev – een niet zo heel invloedrijk persoon, eerder een marionet van Poetin – al zo schathemeltje rijk is, de rest ook heel rijk en dus corrupt moet zijn. Soortgelijke ­video’s bestaan voor bijna elke Russische minister.”

Hoe groot is het probleem?

“Als je premier Medvedev naar de schaal van corruptie vraagt, zal zijn officiële antwoord zijn dat van elke roebel 20 procent wordt gestolen. Dat is veel. Maar er zijn ook andere cijfers. Navalny heeft overheidscontracten blootgelegd waarvan 50 of soms zelfs 80 procent van het geld dat ermee gemoeid was, werd gestolen.”

Wat is de beste manier om corruptie te voorkomen?

“Er zijn verschillende manieren. Je hebt vrije media nodig, politieke competitie, en een burgermaatschappij. Partijen die de regering verantwoordelijk houden voor haar acties. Ook moderne technologie is essentieel, bij sommige Russische overheidsdiensten is corruptie inmiddels uitgebannen doordat er veel is gedigitaliseerd; als de interactie tussen bureaucraten en burgers vermindert, kan omkoping niet meer plaatsvinden. Voorheen moest je om een paspoortaanvraag te bespoedigen iemand betalen om het proces te versnellen. Dat gebeurt nu veel minder.”

Waarom is er dan nog zo veel corruptie in Rusland?

“Zoals Lee Kuan Yew (voormalig premier van Singapore, red.) zei: ‘Om corruptie te bestrijden, moet je een paar van je vrienden gevangenzetten’. Dat gebeurt niet, omdat het regime leunt op loyaliteit. Aangezien er amper politieke oppositie is, komt de werkelijke dreiging van vertrouwelingen in hoge posities. Die wil je als regering dus te vriend houden.”

In hoeverre is het Westen verantwoordelijk?

“De grootste verantwoordelijkheid voor corruptie in Rusland ligt bij het Russische regime en zijn burgers die niet in staat zijn om politici aansprakelijk te stellen voor hun acties. In het Westen spelen genoeg mensen een faciliterende rol. Zij weten dat Rusland een corrupt, ondemocratisch en onvreedzaam land is en toch werken ze samen met het regime.”

Wie zijn dat dan?

“De documentaire ‘From Russia with Cash’ geeft daar een aardig voorbeeld van. De regisseur Roman Borisovich doet zich daarin voor als een Russische minister die een miljoenenappartement in Londen wil kopen. Hij gaat langs elke topmakelaar in de stad en vertelt dat hij het huis niet persoonlijk op zijn naam wil hebben, omdat hij een minister is en zijn geld van bronnen komt die hij liever niet wil bespreken. Alle makelaars ontvangen hem met open armen en zeggen dat dit geen enkel probleem is. Dat het de gangbare praktijk is voor hen en dat ze advocaten hebben die een speciale juridische structuur daarvoor op kunnen tuigen.”

Waarom faciliteren die tussenpersonen dit soort figuren?

“Heel simpel: omdat ze er geld aan verdienen.”

Maar ze overtreden geen wetten …

“Veel van dit soort tussenpersonen zeggen dat ze niets illegaals doen. Vaak is dat ook zo. Maar dat je geld op een legale manier verdient, wil nog niet zeggen dat het ethisch ook in de haak is. Het is de verantwoordelijkheid van de westerse media en de burgermaatschappij om deze tussenpersonen te ontmaskeren en te kijk te zetten.”

Moet de strijd niet via nieuwe wetgeving verlopen?

“Ook. Sterker nog, ‘From Russia with Cash’ heeft het Britse debat over corruptie aangewakkerd, en bijgedragen aan de wet die eist dat eigendom van vastgoed openbaar gemaakt moet worden, en niemand zich meer kan verschuilen achter offshorebedrijven. Dergelijke wetten over transparantie zijn essentieel en moeten veel meer ingevoerd worden.”

Wat is de rol van Nederland in Russische corruptie?

“Nederland is een belastingparadijs. Cyprus staat voor Russisch geld met afstand op nummer één, maar Nederland is een goede tweede. Russische elites willen hun vermogen in Europa stallen, omdat ze weten dat het veiliger is in een functionerende rechtsstaat. Bovendien is Nederland populair vanwege het 0-procent belastingtarief voor holdingmaatschappijen. Directe buitenlandse investeringen vanuit Rusland naar Nederland bedragen rond de 60 miljard dollar per jaar. Daar zit ook corrupt geld tussen.”

Valt er ook nog iets positiefs te melden?

“Ja. Rusland is een onderdeel van Europa en Russen voelen zich Europees. Cultureel gezien hoort Rusland ook bij Europa, daarom denk ik dat Rusland uiteindelijk dezelfde weg zal bewandelen als Europa. Europese landen waren vroeger ook ondemocratisch en corrupt. Dat hebben ze weten uit te bannen, en ik ben ervan overtuigd dat Rusland op een gegeven moment zal volgen.”

Maar dan is er eerst een regimeverandering nodig?

“Oproepen tot een regimewissel is een strafbaar feit in Rusland, dus die uitspraak laat ik aan u.” 

Lees ook:

De Russische boef is een sterk merk

Misdaaddeskundige Galeotti schetst een realistisch en gelaagd beeld van de onderwereld in het land van Poetin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden