ReportageMoldavië

Schrijver Iulian Ciocan vreest dat woede over corruptie misbruikt zal worden bij presidentsverkiezingen in Moldavië

Straatbeeld in Chisinau, de hoofdstad van Moldavië.Beeld Ramin Mazur

Zondag zijn er presidentsverkiezingen in Moldavië, een klein en arm land dat grenst aan de Europese Unie. In zijn roman Hartenvrouw waarschuwt schrijver Iulian Ciocan zijn landgenoten: het gaat niet om de keuze tussen ‘oost’ en ‘west’. Belangrijker is: stoppen met de ‘zonde’ van corruptie.

In de herfst kleurt Moldavië als de eigen vlag. Onder een helderblauwe lucht zijn de bomen geel en rood getooid. Met zelfgemaakte bezems – stokken waaraan takjes zijn gebonden – vegen de bewoners van hoofdstad Chisinau afgevallen bladeren op een grote hoop. Het is rustig in het land. Er zijn geen protesten tegen een dictator, zoals in Wit-Rusland, en er is ook geen oorlog zoals in Oekraïne. Wel kent ook Moldavië die moeizame overgang van het Sovjetverleden naar… ja naar wat eigenlijk?

“Ik waarschuw mijn landgenoten: de situatie is slecht maar kan nog slechter worden.” Schrijver en journalist Iulian Ciocan twijfelt of de presidentsverkiezingen van komende zondag de situatie in zijn land ten goede zullen keren. Hoewel er negen romans op zijn naam staan en hij de meest vertaalde auteur van Moldavië is, is het leven ook voor hem vooral ‘overleven’. “Bij ons worden schrijvers niet zo gerespecteerd als in Nederland. Het is onmogelijk er geld mee te verdienen”, zegt hij.

En dus heeft Ciocan – dat je uitspreekt als Tsjokan – een fulltimebaan bij de Roemeenstalige redactie van Radio Free Europe. Elke ochtend klokslag zeven uur spreekt Ciocan een puntige radiocolumn in. Die columns gaan over de gaten in de weg, over politici die opnieuw plechtig beloven die te asfalteren, en over het grootste probleem dat Moldavië teistert: corruptie. “Onze elite heeft jarenlang gestolen. En dat doen ze vandaag nog net zo als in de jaren negentig.”

De Moldavische schrijver Iulian Ciocan schreef ‘Hartenvrouw', een in het Nederlands vertaalde roman over de corruptie in zijn land.

De arts wilde geld zien als aanvulling op de officiële vergoeding

Het overkwam de schrijver onlangs nog. Zijn schoonmoeder lag in het ziekenhuis. De arts wilde geld zien voor hij haar zou behandelen, als aanvulling op de officiële vergoeding. “We moesten er wel gehoor aan geven”, zegt Ciocan. “We vreesden dat ze anders aan haar lot zou worden overgelaten.”

In zijn roman ‘Hartenvrouw’, die onlangs in het Nederlands verscheen, stapt Ciocan in de schoenen van een profiteur van het corrupte systeem: Nistor Polobok, een kale man met een woeste baard die ambtenaar is op het stadhuis van Chisinau. Deze ‘apparatsjik’ verwerft zijn inkomen door vergunningen te verlenen aan burgers in ruil voor smeergeld, ofwel ‘afpersing, vermomd als eerlijk zakendoen’, zoals de schrijver Poloboks dagvulling beschrijft.

De corruptie is een soort piramide-spel, zo toont de schrijver. De ambtenaar hevelt een deel van zijn verdiensten over naar de loco-burgemeester, die op zijn beurt een deel van het geld afstaat aan de burgemeester. “Als salarissen zo belachelijk laag zijn moet je nu eenmaal naar oplossingen zoeken”, zo verdedigt Polobok zijn handelen.

Hij vaart er intussen wel bij. Zijn huis is een protserig soort kasteel, zoals je die overal in Chisinau ziet oprijzen tussen de armoedige woonblokken uit de Sovjettijd. Daar moet iemand goeie zaken hebben gedaan, denk je na het lezen van Ciocans boek meteen bij elke villa.

Beeld Louman & Friso

Onafhankelijk in 1991

Moldavië werd onafhankelijk in 1991, toen de Sovjet-Unie uiteen viel. In het land wonen 3 miljoen mensen, maar dat worden er steeds minder: het land staat te boek als een van de snelst krimpende landjes ter wereld. De economie draait vooral op wijn. Die drank wordt, sinds het associatieverdrag met de Europese Unie in 2014 in werking trad, vooral naar de EU geëxporteerd. De officiële taal is Roemeens, maar de meeste inwoners zijn ook het Russisch machtig. In de beslissende ronde van de presidentsverkiezingen zondag, neemt zittend president Igor Dodon het op tegen uitdager Maia Sandu. De laatste, die afgelopen jaar korte tijd premier was, won verrassend, en nipt, de eerste ronde.

Een reusachtige krater slokt hele delen van de wijk en haar bewoners op

Voor Polobok gaat het mis als pal voor zijn huis een barst in het asfalt ontstaat. Eerst is het een niemendalletje, die hem zijn voet laat verstuiken, wat met een bezoek aan een privé-kliniek gladjes wordt opgelost. Maar een dag later is de barst uitgegroeid tot scheur, een week later tot kloof, en uiteindelijk slokt een reusachtige krater Poloboks huis en vervolgens hele delen van de wijk en haar bewoners op. Een boze droom brengt Nistor tot het besef dat zijn zondige leven de oorzaak is van het groeiende gat, dat nu heel Chisinau bedreigt.

Als hij te rade gaat bij een waarzegster komt de ambtenaar voor het eerst in aanraking met het alledaagse leven in de stad. De “dikke vrouw met pikzwart haar en gebloemde peignoir” woont in een “grauw Sovjetblok, dat ontsierd wordt door bijbouwsels, een waslijn gespannen tussen een balkon en een boomtak waaraan onderbroekjes, broeken, bh’s, panty’s, sokken en badlakens in verschillende stadia van slijtage hangen.” Polobok heeft met zijn handelen een ‘hartenvrouw’ gekwetst, weet de waarzegster hem aan de hand van een kaartspel te vertellen. “Als je de fout rechtzet ben je gered, en red je alle anderen.”

De ambtenaar krijgt zowaar last van schuldgevoel, en doet er alles aan om het onheil voor de stad af te wenden. In zijn zoektocht naar de betreffende ‘hartenvrouw’ ontmoet je als lezer stadsbewoners die al drie decennia lijden onder de mislukte transitie van na de Sovjettijd. “Hier in Chisinau, sinds de machtsovername door de boerenkinkels in 1991, hebben we zo veel onderhands gekonkel, zo veel smeerlapperij gezien, zo veel misdaad en onrecht, meer dan in Tiraspol, Moskou en Vladivostok bij elkaar”, verzucht een van hen, een gepensioneerde man.

De ‘hartenvrouw’ blijkt een journaliste te zijn die corruptie aan de kaak stelt. Toen zij jaren geleden zijn kasteel aan het filmen was had Polobok haar camera aan diggelen geslagen. “Barst, corrupte hond, barst!” had zij hem toegeroepen. Die ene zonde, die barst, bedreigt nu de hele stad.

Zondag zijn er presidentsverkiezingen in Moldavië.Beeld Ramin Mazur

‘De grootste oligarch is verdwenen, maar er komen kleinere voor in de plaats’

Dat corruptie ook in het echte leven Chisinau bedreigt lijdt geen twijfel. De straten van de hoofdstad liggen er stilletjes bij: de kinderen van de stadsbewoners in Ciocan’s verhaal hebben hun heil in het buitenland gezocht, en de ouders denken ook aan vertrekken. De corrupte ambtenaar heeft zijn dochters ondergebracht bij Westerse universiteiten, want in het onderwijs heeft niemand geïnvesteerd. Ook Iulian Ciocan wilde weg, vertelt hij, maar bleef om voor zijn ouders te zorgen. Het schrijven maakte hem toch gelukkig, zegt hij. “Literatuur is het enige dat mijn bestaan in deze stad kleurt.”

Via zijn roman waarschuwt Ciocan dat de woede over corruptie misbruikt wordt. Zo wint de inderhaast opgerichte Anti-Gat Partij snel aan aanhang: de protestbeweging is vermoedelijk een ‘project’ van de ‘Grote Oligarch’, een stinkend rijke zakenman met ‘de kop van een chimpansee’. Die ‘spreekt over solidariteit en medeleven en verzoekt alle burgers met klem geld te storten op een nieuw geopende rekening bij een bank waarvan hij de voornaamste aandeelhouder is.’ De gelijkenis dringt zich op met Vladimir Plahotniuc, een oligarch die het afgelopen decennium Moldavië in zijn zakelijke belangen gevangen hield: via zijn eigen partij regeerde hij het land en volgens corruptiebestrijders had hij zelfs de rechterlijke macht onder controle. Na een kabinetscrisis in 2019 ontvluchtte hij het land. “De grootste oligarch is verdwenen, maar voor hem in de plaats komen andere, kleinere oligarchen”, zegt Iulian Ciocan.

De schrijver vreest dat de Moldaviërs zich bij de verkiezingen laten opjutten door geopolitieke kwesties, zoals ook in zijn boek gebeurt. Moldavië heeft immers sterke historische en culturele banden met zowel Rusland als Roemenië. ‘Pro-Roemeense politici vermoeden dat de ‘lange arm van Moskou’ achter het gat zit, terwijl de pro-Rusland-factie betoogt dat er sprake is van een samenzwering uit Boekarest’, schrijft hij. Komende zondag schermt zittend president Igor Dodon met zijn goede banden met Moskou, terwijl zijn uitdaagster Maia Sandu haar hoop juist op Europa vestigt. “Het gaat niet om oost en west, het gaat erom dat we stop moeten zeggen tegen corruptie. Dan zal de samenleving gezond worden”, denkt Ciocan.

In Hartenvrouw probeert ambtenaar Polobok vergeving te vragen aan de slachtoffers van zijn corrupte gedrag. De meeste mensen jagen hem weg: ze vonden het wel makkelijk om hem geld te geven zodat hij de zaakjes voor hen regelde. Die houding moeten de Moldaviërs radicaal veranderen, vindt Iulian Ciocan. “We moeten ontsnappen aan onze zonden, want vroeg of laat worden we ervoor bestraft.”

De roman Hartenvrouw van Iulian Ciocan, uit het Roemeens vertaald door Charlotte van Rooden, verscheen afgelopen zomer bij uitgeverij Pegasus.

Lees ook:

Tweede bus vol Moldaviërs in één week bij Ter Apel

Voor de tweede keer in een week tijd is een bus vol Moldaviërs aangekomen bij het asielzoekerscentrum in het Groningse Ter Apel. Het gaat om ongeveer 65 mensen, die in een touringcar zaten. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden