Analyse Brexit

Schreeuwpremier Johnson krijgt last van zijn eigen echo

Beeld Getty

Premier Boris Johnson probeert zaterdag zijn ‘brexitdeal’ door het Britse parlement te slepen. Hij verdedigt een voorstel dat erg lijkt op de gesneuvelde plannen van Theresa May. Toen veroordeelde hij haar keihard.

Hoe zou Theresa May zich vandaag voelen, achterin die groene bankjes van het Lagerhuis? Net als 639 andere parlementsleden is ze voor één keer op zaterdag in de auto gestapt. Ze is naar Londen gereden om te stemmen over een brexitdeal van haar opvolger, Boris Johnson.

De voorspellingen zijn niet gunstig. Johnson moet alles op alles zetten om zijn akkoord door het parlement te loodsen. Allerlei fracties zijn tegen. Hij moet het opnemen tegen de oppositie, maar ook tegen de leden van zijn eigen fractie. Tegen conservatieve Lagerhuisleden die het beter weten dan hij of die helemaal geen akkoord willen.

Tegen mensen zoals hijzelf een jaar geleden nog was.

Het gevoel van Theresa May kan niet anders dan gemengd zijn. Ongetwijfeld denkt ze terug aan die drie keer dat zij achter het spreekgestoelte stond en probeerde een zwaarbevochten akkoord met de EU aan het parlement te verkopen.

‘Slaaf’ noemde hij haar

Ze zal terugdenken aan de grootste nederlaag door een Britse regering ooit in het parlement geleden, toen ze een stemming over haar akkoord met 230 stemmen verschil verloor. Ze zal terugdenken aan die twee volgende keren, toen het ook niet lukte.

Ze zal Boris Johnson daar zien staan en terugdenken aan zijn rol in al die nederlagen. Aan de woorden die hij haar in het openbaar toevoegde, terwijl hij lid was van haar eigen partij, haar eigen regering zelfs. ‘Slaaf’ noemde hij haar, ‘vazal’.

Ze zal na het lezen van het akkoord waarmee hij nu terugkomt naar Londen, dezelfde conclusies hebben getrokken als diverse media. “Johnson noemt het akkoord dat hij gesloten heeft ‘uitmuntend’, maar in werkelijkheid verschilt het niet veel van het akkoord van zijn voorganger”,  schreef gisteren de Britse taboidkrant Express. De BBC: “Vijfennegentig procent van deze deal is hetzelfde als die van Theresa May.”

Misschien denkt ze terug aan het begin, in september 2017. Europa en het Verenigd Koninkrijk stonden aan de startlijn van het onderhandelingsproces. Na de verkiezingen in juni had May premier Johnson benoemd tot minister van buitenlandse zaken. Ze wist dat hij een risico was, dat hij eigenlijk haar positie ambieerde.

Theresa May in de Commons Members Lobby in het Britse parlement op 14 oktober. Beeld AP

De ‘extravagante’ 39 miljard euro is nog steeds 39 miljard euro

Ze had niet lang hoeven wachten op de eerste aanval. Eigenlijk was die er meteen al. In het diepste geheim had ze in september haar regering bijgepraat over wat er in de gesprekken met de EU werd gewisseld. Johnson reageerde niet alleen in haar vertrouwelijke bijeenkomst, maar ook in het openbaar.

‘Extravangant’, noemde hij het bedrag van 39 miljard euro dat Londen de EU moest betalen. “Wij betalen alleen een bedrag dat serieus en wettelijk onderbouwd is.”

Ze zal misschien grijnzen nu ze ziet dat er aan dat bedrag geen jota is veranderd. Heel misschien voelt ze zelfs leedvermaak om haar opvolger, nu hij het parlement moet zien te overtuigen. Want hij zal zijn uiterste best moeten doen om de beelden en woorden te bevechten die hij zelf heeft neergezet.

Het beeld van een inhalige EU. Van een EU die koste wat kost het Verenigd Koninkrijk binnenboord wil houden. Het woord ‘gestoord’ over een gedeelde douane-unie. De makkelijke, dodelijke woorden ‘een morele en intellectuele vernedering’ over een onderhandelingsakkoord dat haar vele nachten uit haar slaap had gehouden. De uitsmijter dat haar akkoord ‘zo dood als een dodo’ was, op de dag dat ze net de ergste nederlaag ooit geleden had.

2017: Buitenlandminister Boris Johnson staat een treetje lager voor 10 Downing Street, wanneer hij met premier Theresa May de Ethiopische president Mulatu Teshome ontmoet. Beeld AP

Een besneeuwde februari-ochtend

Misschien denkt Theresa May dat het haar zonder Boris Johnson wel gelukt zou zijn. Dat ze het parlement wel had kunnen overtuigen als niet één lid van dat parlement voortdurend roet in het eten had gegooid. Als Boris Johnson niet van het begin af aan haar had ondergraven met zijn hardop uitgesproken overtuiging dat de oplossingen die zij bedacht om een harde grens tussen de Ierse republiek en Noord-Ierland te voorkomen de verkeerde waren.

Hoe hij bijvoorbeeld midden in de onderhandelingen op een besneeuwde februari-ochtend in een zwarte korte broek en een zwarte muts op zijn hoofd door Londen was gaan joggen, net zo lang tot verslaggevers hem opmerkten en naar brexit vroegen.

Hoe hij toen zei dat in zijn ogen ‘de kwestie van de Noord-Ierse grens politiek wordt misbruikt’. Hoe hij dacht dat alle gepraat en moeilijkdoenerij daarover het doel had “het Verenigd Koninkrijk in de douane-unie te houden.” Vroeg je het Boris Johnson, dan zei hij dat de Noord-Ierse grens maar een petieterig grensje was, een niemandslandgebeuren waar iedere dag maar een paar vrachtwagens overheen gaan. “De controle daarvan kan wel elders plaatsvinden dan aan die grens.”

Een belangrijke minister die een plan ‘gestoord’ noemt - dat gaat best ver

Hoe hij een paar maanden later haar voorstel voor een soort douane-partnerschap met Europa ‘gestoord’ noemde. “Het zal een heel nieuw web van bureaucratie ontketenen”, wist hij al. Ze vraagt zich misschien af wat er dan zo anders is aan de huidige afspraken over de douane dan wat zij op dat moment van plan was.

‘Gestoord’ – dat ging best ver. ‘Het is best normaal om conservatieve regeringen te zien worstelen met Europa’, schreef de The Guardian toen nog. ‘Maar het is nog nooit gebeurd dat een belangrijke minister in het openbaar een premiersplan ‘gestoord’ noemde.’

Later, toen Johnson de regering-May had verlaten, werd het nog erger. Week na week was het raak, iedere zondag eigenlijk. Johnson had een wekelijkse column in de The Telegraph en ging daarin tekeer alsof hij van een heel andere partij was. Hij noemde de regering bijvoorbeeld een stel jaknikkers. “Ze zeggen niets anders dan ja meneer, nee meneer.”

Volgens Johnson was de Britse overheid de veldslag met Brussel in gegaan “met de witte vlag wapperend op de voorste tank”. “We zijn op weg naar de status van een kolonie”, schreef hij. “Een ramp”, zei hij een jaar geleden over grotendeels hetzelfde akkoord als hij nu bejubelt. Een “zelfmoordvest waarvan de ontsteker in Brussel ligt.”

Zelf een jaknikker

Theresa May weet als geen ander dat de huidige uitkomst van de onderhandelingen misschien juist nog wel meer jaknikkerij is. Zij weet dat de EU altijd al een douanegrens in de Ierse zee wilde. “Controles die plaatsvinden op veerboten, zijn minder ontwrichtend dan langs een landgrens van 500 kilometer lang”, zei EU-onderhandelaar Michel Barnier altijd op openbare bijeenkomsten.  Voor producten die voor Noord-Ierland bestemd zijn gelden dan de Britse importregels, voor producten die naar Ierland gaan, gelden de EU-regels. De douaniers op zee krijgen de taak om die dubbele handelsstroom te controleren. 

Ze zal al eerder de afgelopen weken hebben teruggedacht aan Johnsons bluf dat brexit op termijn volstrekt niet ontwrichtend zou zijn. Zijn overtuiging “er is alleen een ontwrichting op de korte termijn, waar iedereen heel bang voor is”, werd iedere keer dat de regering-Johnson een rapport over de toekomst publiceerde, minder waar. Ook nu weer, met deze deal, lijken de vooruitzichten weinig opbeurend.

Allemaal bravoure en bluf

Het is allemaal bravoure gebleken, bluf. Een poging om brexit op een Trumpiaanse manier aan te pakken. Dat had Johnson in juni 2018 de beste manier geleken om de zaken aan te pakken. “Stel je voor hoe Trump brexit zou doen”, zei hij toen. “Er zou overal chaos zijn. Iedereen zou denken dat hij zijn verstand had verloren. Maar uiteindelijk zou je wel ergens uitkomen.”

May zou dat nu ook allemaal kunnen roepen, maar dat zal ze niet doen. Het gaat misschien door haar hoofd, maar er is niemand die verwacht dat ze tegenstemt. Zij niet. Maar of al haar collega’s alle woorden van Johnson in één klap vergeten zijn, valt nog te bezien.

Lees ook:

Johnson zit nu in dezelfde parlementaire ellende als May

Hij dacht dat hij het beter kon dan May, Boris Johnson. Maar na precies drie maanden premierschap heeft hij weliswaar een ander akkoord met de EU kunnen bereiken, maar zit hij in dezelfde parlementaire ellende zit als zijn voorganger.

Het brexit-akkoord in vijf hoofdpunten: van backstop tot tampontaks

Het brexitakkoord bestaat uit een terugtrekkingsover- eenkomst en een politieke verklaring. Wat staat er in? De deal in vijf hoofdpunten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden