De mars voor onafhankelijkheid vorige week zaterdag.

Reportage Brexit

Schotland doet er alles aan om juist ín de EU te blijven

De mars voor onafhankelijkheid vorige week zaterdag. Beeld EPA

Terwijl het Verenigd Koninkrijk uit alle macht de EU probeert te verlaten, probeert Schotland juist ín de Europese Unie te blijven. Dat betekent dat het moet losbreken van Engeland. De leidende partij van het land wil er volgend jaar een referendum over houden.

De zestiger Derek Dawson heeft een snackbar – fish en chips – in Fife, een landelijk gebied ten zuiden van Edinburgh. Vorige week zaterdag hing hij ’s ochtends om acht uur een hanepoterig briefje achter de deur: ‘closed’. Hij trok zijn jas aan en stevige wandelschoenen, onder een grijze knielange broek. Toen hij op zoek ging naar de paraplu, was zijn vrouw Dora achter de toonbank een tweede briefje aan het schrijven. Toen ze het onder het zijne had gehangen, zag hij wat ze had geschreven: ‘Voor een onafhankelijk Schotland’.

Het echtpaar Dawson ging demonstreren in Edinburgh. Ze namen zo vroeg de auto dat ze nog een parkeerplaats konden vinden bij Holyrood, het parlement, het beginpunt van de mars voor onafhankelijkheid die dag. Het regende pijpestelen. Vanonder hun paraplu zag het tweetal het plein voller lopen dan de vorige keer of de keer daarvoor. Driehonderdduizend mensen, gokt Derek uiteindelijk. “Dit”, zegt hij trots, “is de grote klapper. Dit betekent dat het gaat gebeuren. Schotland zal zich losmaken van Engeland.”

Blauwe Schotse vlaggen

Dat vooruitzicht vervult het echtpaar met trots, hoop en grote verwachtingen. Begin tegen Derek en Dora niet over Engeland, over Londen, of over Westminster. “Ze pikken alles in”, zegt Dora. Derek: “Wist je dat slechts 2 procent van de olie-opbrengsten uit Schotland terugvloeit naar dit land? De rest is voor de Engelsen­­.”

Dora: “Maar intussen wel hier op vakantie gaan. Wacht maar. Na het referendum over onafhankelijkheid volgend jaar gaan we toegang heffen aan de grens. Dat zal ze leren alleen maar te nemen, zonder ooit interesse te tonen.” Om haar heen loopt een massa mensen met blauwe Schotse vlaggen. “What do we want?”, scanderen ze. Het antwoord geven ze zelf: “Independence!”

Derek overdreef een beetje toen hij zei dat er 300.000 mensen op de demonstratie waren: het officiële cijfer bleek ergens rond de 150.000 te liggen. Waar Derek en Dora geen ongelijk in hadden was de Britse desinteresse. Het mocht dan de grootste opkomst ooit voor een onafhankelijk Schotland zijn geweest, het journaal op de BBC had die avond alleen maar oog voor de brexit.

Beeld AP

Tweede referendum

Ongemerkt heeft juist die brexit een nieuwe Schotse onafhankelijkheidsstrijd aangewakkerd. In 2014 was er een referendum waarbij de meerderheid van de Schotten nog voor een blijvende unie met Engeland, Wales en Ierland stemde. Inmiddels liggen de cijfers anders. “Niet langer”, zo schreef professor politieke peilingen John Curtice van de Universiteit van Strathclyde in The Guardian, “kan voetstoots worden aangenomen dat de Schotten deel van het Verenigd Koninkrijk willen blijven uitmaken.”

De premier van de Schotse regering, Nicola Sturgeon, heeft aangekondigd dat ze een tweede referendum wil houden. Sturgeons partij, de Schotse Nationale Partij, heeft dezer dagen een congres. Tot morgenmiddag wordt in Aberdeen vergaderd over de toekomst. Een belangrijk punt is de wens voor onafhankelijkheid. 

Recht op onafhankelijkheid

“Schotland zei nee tegen de brexit en dat meenden we”, schreef Sturgeon alvast in de inleiding van de congreskrant. “Die boodschap zal onze partij meenemen naar iedere komende verkiezing, samen met de boodschap dat Schotland nog deze regeringsperiode het recht moet krijgen om zich te kunnen uitspreken voor onafhankelijkheid.”

De Schotten moeten toestemming krijgen van Westminster om een referendum te mogen houden. Sturgeon wil die toestemming afdwingen door eventuele regeringssteun eraan te verbinden. 

Vandaag zijn er in Aberdeen twee vergaderingen over de Schotse onafhankelijkheid. De titels geven aan hoe ver de Schotten al vooruit denken: ‘Hoe zou een onafhankelijk Schotland met de EU over lidmaatschap moeten onderhandelen?’, heet er één waarbij allerlei juristen aanwezig zijn. Een ander: ‘Hoe zou Schotland het voor elkaar kunnen krijgen om het Verenigd Koninkrijk te verlaten terwijl het lid blijft van de Europese Unie?’ – daar komen politici en onderhandelaars vertellen hoe zij erover denken.

Natuurlijke rijkdommen

Het is de Schotse regering al langer ernst. Vorige week maandag installeerde ze een commissie die moet onderzoeken of en hoe onafhankelijkheid gunstig is voor Schotland. Of het bijvoorbeeld een einde kan maken aan armoede en ongelijkheid. Nicola Sturgeon heeft het vermoeden dat als de Schotten zelf over hun natuurlijke rijkdommen kunnen beschikken, het land veel rijker blijkt dan nu.

De SNP is de grootste partij in Schotland. Bij het referendum van vijf jaar geleden stemde 45 procent van de Schotten voor onafankelijkheid, 55 procent wilde liever in het Verenigd Koninkrijk blijven. De zaken liggen nu volstrekt anders, zegt ook Philip Rycroft, een gepensioneerd ambtenaar die namens de regering in Londen veel met Brussel heeft onderhandeld.

Met protestborden maken deelnemers duidelijk dat Schotland zich moet losmaken van Engeland. Beeld EPA

Rycroft, een bedachtzame man die het air van een ambtenaar nog lang niet van zich heeft afgeschud, staat bekend om zijn inzicht in politieke processen. “Destijds”, zegt Rycroft, “stemde een groot deel van de Schotse bevolking tegen onafhankelijkheid omdat dat betekende dat Schotland daarmee de Europese Unie zou verlaten. Dat ligt, zeker als er een no-dealbrexit komt, nu wel even anders.”

Anders stemmen

Zonder het te weten herhaalt Rycroft bijna woordelijk wat advocaat Alisdair Sampson tijdens de demonstratie ook zegt. Sampson is een keurige man met glimmend gepoetste schoenen en een lange wollen jas. Hij voelt zich onder zijn zwarte paraplu duidelijk niet helemaal thuis tussen de demonstranten. Hij stemde in 2014 tegen een onafhankelijk Schotland. “Destijds was ik bang dat Schotland buiten de Europese Unie ten onder zou gaan. Dat denk ik nu nog steeds. Maar dat betekent wel dat ik op dit moment iets anders zou moeten stemmen dan ik toen deed.”

Kijkend naar de ‘manier waarop Boris Johnson met de wet omgaat’ en ook naar ‘de ongelooflijke puinhoop die hij er van maakt’, ontwikkelde Sampson zich nu tot een waar actievoerder voor een tweede referendum voor Schotse afscheiding. “Zodra de tijd rijp is, wil ik een petitie beginnen om toestemming van Westminster te krijgen voor zo’n referendum. Ik denk dat die tijd komt na de volgende verkiezingen in het najaar.”

Hoe de verhoudingen op dit moment liggen, zal morgen blijken, als op het congres van de Schotse Nationale Partij de uitkomsten van een nieuw opinie-onderzoek bekend worden gemaakt. Volgens de laatste peiling, alweer een paar maanden geleden, lagen de percentages voor en tegen een onafhankelijk Schotland ongeveer even hoog: ieder 45 procent.

Koloniaal

Ook Philip Rycroft is er razend benieuwd naar. De voormalig ambtenaar toert sinds zijn pensioen het land door om overal objectief en technisch uit te leggen wat een no-dealbrexit inhoudt (‘nog vele, vele jaren van onderhandelingen’). De maandagavond na de grote demonstratie spreekt hij voor een uitverkochte collegezaal in Glasgow. Daar blijkt de interesse vooral uit te gaan naar de toekomst van een onafhankelijk Schotland na de brexit. Op de vraag hoe hij denkt dat de Europese Unie een eventuele nieuwe Schotse aanmelding zal behandelen, zegt hij: “Ik zou me ook kunnen voorstellen dat de EU zich iets soepeler opstelt als een land wil toetreden dat onvrijwillig de EU heeft moeten verlaten.”

Voor Gilian Ferguson maakt het niet uit. Zij brengt doorgaans haar dagen door als dichter op het eiland Skye: van de opbrengsten van een succesvolle dichtbundel over moederschap kan ze daar net leven. Vorige week zaterdag zat ze zes uur in de auto om bij de demonstratie te kunnen zijn. Onafhankelijk zijn van Engeland, een land dat ze omschrijft als ‘koloniaal’, is haar grootste doel.

Ferguson heeft dozen vol folders meegenomen naar Edinburgh, die ze bij de ingang van stadspark The Meadows probeert uit te delen voor ze allemaal in de regen verpieteren. Op de folder staat een oproep om mee te doen aan haar initiatief, een website waar iedereen een foto kan plaatsen van zichzelf en de reden waarom hij of zij onafhankelijkheid wil. ‘Een miljoen redenen’, heet de website. “Ik wil niet dat nog eens 160 miljoen aan EU-subsidies voor boeren ‘kwijtraakt’ in Westminster, zegt iemand daar, ‘Ik ben negentig en ik wil de mythe ontkrachten dat ouderen geen onafhankelijk Schotland willen’, zegt een ander.  De sterkste kreet komt van een visser, die voor zijn rookschuurtje een bord omhoog houdt met de tekst: ‘We hebben genoeg van jullie verleden, geef ons onze toekomst’.

Beeld EPA

Economische schok

Het zijn tekenen die de voormalig premier Tony Blair ernstig verontrusten. Blair, een Schot van geboorte, was vorige week dinsdag in zijn geboorteplaats Edinburgh. Vlak voor de vicepremier er in het parlement zou gaan spreken over de desastreuze gevolgen van de brexit voor de Schotse bevolking, sprak Blair een groep journalisten toe.

Hij maakte zich ernstige zorgen over de toekomst van de Engelse Unie, zei hij. “De brexit is een existentiële bedreiging voor het Verenigd Koninkrijk”, tekende de journalist van The Scotsman uit zijn mond op. “Het is een uiterste test voor de trekkracht van het materiaal dat ons samenbindt. Degenen die het willen breken krijgen extra gewicht.”

“Boris Johnson zet zowel Ierland als Schotland op het spel. Zeker als er een brexit komt zonder akkoord krijgt de onafhankelijkheidskwestie een nieuwe dimensie”, voorspelde ook Blair. Hij hoopt dat het niet daadwerkelijk tot afscheiding komt. Hij waarschuwt de Schotten: “Bedenk dat de economische schok van onafhankelijkheid nog bovenop de economische schok van een no-dealbrexit komt.” Wat Blair betreft is een nieuw onafhankelijkheidsreferendum ‘een grote vergissing’. Of zijn woorden veel gewicht hebben, valt te bezien.

Eigen toekomst

Op de vijftig Schotse culturele kopstukken die afgelopen donderdag een manifest publiceerden maakte het in elk geval geen indruk. Deze acteurs, schrijvers en schilders lieten weten dat voor hen Schotse onafhankelijkheid een vereiste is. “Als we geen scheiding van Engeland krijgen, dan geven de Schotten het recht op om hun eigen toekomst te gaan bepalen.”

De schrijvers maakten in hun manifest zelfs vast een begin met een nieuwe grondwet, waarin Schotland zich uitspreekt tegen massavernietigingswapens en waarin winst en economische groei niet ten koste mag gaan van de bevolking. “We geloven dat de beste optie voor de Schotten nu is om een onafhankelijk land te worden. Het alternatief is dat Schotlands lot in de handen van anderen blijft liggen.”

Dat nooit, is de mening van Derek en Dora Dawson uit Fife. Al moeten ze er iedere week hun snackbar voor sluiten, ze zullen blijven demonstreren. “Een onafhankelijk Schotland is mijn hele leven al mijn grote droom”, zegt Derek. “Maar nu, met die idioot van een Johnson daar in Westminster, al helemaal.”

Lees ook:

2014: Moet Schotland solo gaan of bij de Britten blijven?

Zeven op de honderd Schotten weten nog niet of ze vandaag vóór of tegen de onafhankelijkheid van Schotland stemmen. Hun keuze wordt doorslaggevend, want het voor- en tegenkamp zijn in evenwicht. Vijf argumenten om de weifelaars het ene of het andere kamp in te trekken.

2016: Gaat Schotland voor onafhankelijkheid?

pro-europees | Schotland stemde twee jaar geleden overtuigend voor blijven in de EU. Nu klinkt de roep om een nieuw referendum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden