ReportageKenia

Schoon water is cruciaal om corona te bestrijden, maar de Keniaanse Sherit (12) kan het niet betalen

Sheila Auma haalt water bij de kiosk in SonduBeeld Karim Kara

Aan de rand van het Keniaanse Victoriameer is schoon drinkwater een luxeproduct, zeker nu de werkloosheid oploopt vanwege corona. Met alle gevolgen van dien: het vuile water uit het meer komt weer in omloop en diarree ligt op de loer.

Vier keer per dag loopt Sherit met haar gele emmer naar de oever van het Victoriameer om water te halen. Eerst over een oneffen pad en daarna voorzichtig over handgeknoopte visnetten die drogen in de zon. Vervolgens waadt ze tot aan haar middel het water in en laat de emmer vollopen. Terug op de oever tilt het 12-jarige Keniaanse meisje de emmer op haar hoofd en loopt terug naar het huis van haar oma in Kanyaywera, een gehucht aan de rand van het stadje Kendu Bay. Een tocht van ruim een kilometer.

“Het water is om te drinken, koken en wassen maar het is altijd vies en troebel. Als we genoeg geld hebben, gebruiken we een soort medicijn om het water schoon te maken. Zo niet, dan hebben we vaak diarree”, vertelt Sherit. Ze weegt rond de 40 kilo en heeft aan het einde van elke dag het dubbele aan haar eigen gewicht in water naar huis gedragen.

Beeld Sander Soewargana

Haar moeder werkt als schoonmaakster in de stad Kisumu, 75 kilometer noordwaarts, en verdient iets minder dan 50 euro per maand. Dat is het enige inkomen waar zij, de grootmoeder en haar twee dochters van moeten rondkomen. Als het water uit het meer dagelijks gedesinfecteerd zou worden, kost dat de familie ongeveer 30 euro en blijft er te weinig over voor voedsel en andere noodzakelijkheden.

“Mijn grootmoeder haalde ook water, maar ze is gevallen en heeft al maanden een grote wond aan haar been die niet wil genezen, zelfs niet met medicijnen”, vertelt Sherit, die tegenwoordig genoeg tijd heeft om water te halen omdat scholen dicht zijn vanwege de coronapandemie. Vroeger moest ze dat heel vroeg in de ochtend doen voordat ze naar school ging.

Serit Otieno haalt drinkwater uit het Victoriameer.Beeld Karim Kara

Zware overstromingen

Water is tegenwoordig van nog groter belang dan vroeger. Om het aantal coronabesmettingen in te dammen wordt overal in de steden en op het platteland gehamerd op veelvuldig handen wassen. De telefoniebedrijven sturen sms’en met de boodschap, posters langs de weg herinneren eraan en op radio en tv wordt er regelmatig toe opgeroepen. Schoon water is niet alleen nodig om te drinken, maar ook om de handen te wassen.

Een tekort aan water in het westen van Kenia is er niet. Eerder dit jaar werd het zelfs getroffen door zware overstromingen toen het water in het Victoriameer steeg naar het hoogste niveau in de laatste 50 jaar en buiten de oevers trad. Maar schoon water is een ander verhaal, daar ontbreekt het aan. De Amerikaanse organisatie Water Organization meldt dat 40 procent van de bijna 50 miljoen Kenianen afhankelijk is van vervuild drinkwater uit rivieren en meren.

Dat zorgt ervoor dat in Kenia diarree de eerste doodsoorzaak is bij kinderen jonger dan vijf jaar, blijkt uit het laatste volksgezondheidsonderzoek van de overheid. Wereldwijd is diarree de tweede doodsoorzaak in deze leeftijdsgroep. Het Keniaanse medische onderzoeksinstituut, Kemri, concludeerde vorig jaar dat kinderen in het district Homa Bay, waarin Kendu Bay ligt, de slechtste overlevingskansen hebben in het land. Diarree en het hoge aantal hiv-besmettingen zijn de meest voorkomende doodsoorzaken.

Schoon drinkwater is wel verkrijgbaar maar kost geld en daar ontbreekt het steeds meer mensen aan. Door de coronapandemie is het aantal werklozen in het land verdubbeld, meldt het Keniaanse bureau voor de statistiek. Ook de ouders van Sadiq Anyango verloren hun banen. Het gezin woont in Mjini: het oude, vervallen en grotendeels verlaten deel van Kendu Bay dat iets meer dan honderd jaar geleden werd gesticht door Arabische handelaren. “Vroeger haalden we water uit het meer, maar sinds we een waterkiosk hebben, is het leven makkelijker en hebben we zelden diarree”, zegt de 17-jarige jongen in de schaduw van een boom. De kiosk ligt op slechts 5 minuten lopen van het huis dat hij deelt met zijn ouders en zeven broers en zussen.

Sadiq Anyango bij de waterkiosk in Mjini.Beeld Karim Kara

Flinke uitgave

Toch staat zijn gezicht zorgelijk. “Mijn ouders hebben nu slechts af en toe werk en verdienen vaak niet genoeg om dagelijks water bij de kiosk te kopen. Dan moeten we het weer uit het meer halen met meestal diarree tot gevolg.” Het water bij de kiosk kost iets minder dan 5 eurocent voor 20 liter maar zelfs dat is een flinke uitgave voor zijn ouders, die vaak een keuze moeten maken tussen eten of schoon water.

Gezondheid is voor Sadiq Anyango erg belangrijk, niet alleen omdat het coronavirus op de loer ligt maar ook omdat hij sikkelcelanemie heeft. “Mijn grootmoeder is begin augustus overleden. Het geld dat zij verdiende met het verkopen van bananen, werd gebruikt om mijn medicijnen te betalen. Ze zijn duur en mijn ouders kunnen het nu niet betalen.”

Er heerst weinig bedrijvigheid bij de waterkiosk, een wit, - en blauwgeverfd gebouwtje met een grote watertank op het dak en twee kranen. De verkoopster heeft weinig klanten want voor velen in de kleine moslimgemeenschap die rond de kiosk wonen, is schoon water een luxeproduct geworden. Ook zij zijn hard getroffen door de toenemende werkloosheid en zijn steeds vaker aangewezen op water uit het meer.

En er speelt nog iets: het water uit het Victoriameer is in de afgelopen jaren enorm vervuild. Hydroklimatoloog Clifford Omondi, geboren en getogen in de buurt van Kendu Bay, herinnert zich dat hij vijftien jaar geleden nog water dronk uit het meer. “Diarree onder kinderen kwam sporadisch voor en we konden de vissen zien zwemmen in het heldere water.”

De vervuiling is het gevolg van de tien grote en kleine rivieren uit de Keniaanse hooglanden die uitmonden in het Victoriameer, het grootste zoetwatermeer ter wereld. Slechts 6 procent van het meer ligt in Kenia. Alle rivieren zijn zwaar vervuild door landbouwchemicaliën, maar ook door menselijke en dierlijke uitwerpselen. Die belanden in het water langs de oever van het meer, waar mensen bij gebrek aan toiletten hun behoefte doen, evenals het vee. Bovendien zijn er industrieën langs het meer ontstaan die ongecontroleerd en ongezuiverd hun afvalwater lozen.

“Het water in het meer en in de rivieren is de afgelopen jaren meer vervuild vanwege de bevolkingsgroei. Bovendien bestaat er een groot gebrek aan goede toiletten. Tijdens de laatste overstromingen zijn veel van die primitieve wc’s ingestort of overgelopen, wat bijdroeg aan de verontreiniging”, merkt Omondi op.

Waterhyacinten

Bij de mondingen van de rivieren belemmeren enorme drijvende lappen waterhyiacinten een goede uitstroom. Daardoor blijft veel van het vervuilde water langs de oever. De waterhyacinten zijn rond 1980 in het meer terechtgekomen, waar de omstandigheden dermate goed waren dat ze begonnen te woekeren. De waterplanten zijn een pest geworden. Ze halen zuurstof uit het water, wat nadelige gevolgen heeft voor het visbestand en belemmeren de scheepsvaart.

Een van die vervuilde rivieren die in het meer uitmonden is de Sondu. In de gelijknamige marktplaats, zo’n 50 kilometer ten oosten van Kendu Bay, weet Sheila Auma uit ervaring hoe belangrijk schoon water is. “Mijn 11-jarige zoon had vaak diarree en bleef broodmager en ziekelijk. Ik haalde water bij een publieke kraan waarin van alles dreef. Ik vermoed dat het komt door de oude leidingen.”

Een vriendin aan de andere kant van het dorp attendeerde haar op een waterkiosk van de Keniaanse organisatie Safe Water and Aids Project (Swap). Ze besloot het water daar te kopen en sleepte dagelijks jerrycans naar haar huis. “Mijn zoon knapte zienderogen op en toen ben ik vanwege het water naar dit deel van Sondu verhuisd.” Meer dan ooit is ze tevreden over haar verhuizing omdat ze er naar eigen zeggen alles aan doet zo gezond mogelijk te leven voor het geval zij en haar zoon door het coronavirus worden besmet.

Swap realiseerde de kiosk mede met geld en expertise van het Duitse bedrijf Siemens. Daarvoor werd een vuilnisbelt aan de rand van de rivier schoongemaakt. Het chocoladebruine rivierwater wordt omhoog gepompt en gezuiverd tot helder drinkwater. Ook hier kost het 5 eurocent per 20 liter en het is de hele dag druk met klanten.

Serit Otieno draagt drinkwater naar het huis van haar oma.Beeld Karim Kara

Bacteriën en zware metalen

In tegenstelling tot andere plaatsen in de regio is hier wel geld om schoon water te kopen. De economie van Sondu is minder hard getroffen door de coronacrisis. De grote markt trekt leveranciers en klanten uit de wijde omtrek. Restaurantjes, die eenvoudig en goedkoop voedsel aanbieden, doen goede zaken. En handelaren nemen op de terugweg water uit de kiosk mee naar huis. In het regenseizoen, als mensen regenwater opvangen, wordt daar ongeveer 1000 liter per dag verkocht. In het droge seizoen verkoopt de kiosk zo’n 4000 liter per dag.

De kiosk werd geopend in 2016 en begin dit jaar overgedragen aan een lokaal burgercomité. “Het was niet alleen een kwestie van een kiosk bouwen, water omhoog pompen en chloreren”, merkt de Nederlandse Swap-oprichtster Alie Eleveld op. “We hebben veel tijd besteed aan het informeren van de bevolking en aan training van het burgercomité dat nu eigenaar is.”

Swap heeft een ultramodern laboratorium waar water uit het meer en lokale rivieren worden getest. Daarin worden vooral hoge concentraties aangetroffen van de Escherichia coli-bacterie, een bacterie veroorzaakt door uitwerpselen. Ook zitten er zware metalen in zoals arseen, kwik en kunstmest afkomstig uit de suikerrietplantages in de regio. Eleveld: “Zorgen voor veilig drinkwater is een taak van iedereen. De overheid, de privésector en de bevolking moeten zich er gezamenlijk voor inzetten.”

Dit verhaal is mede tot stand gekomen met ondersteuning van het European Journalism Centre (EJC).

Lees ook:
Gered van corona, maar intussen wacht Afrikanen de hongerdood

Afrikaanse landen verkeren in een spagaat. De lockdown beschermt mensen tegen het coronavirus, maar ze kunnen sterven van de honger. ‘Corona is niet ons probleem, honger wel.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden