Sámi-cultuur

Sámi strijden tegen Noorse windmolens: goed voor het klimaat, maar niet voor hun rendieren

Een windmolenpark in Noord-Noorwegen. Beeld Alamy Stock Photo
Een windmolenpark in Noord-Noorwegen.Beeld Alamy Stock Photo

De Sámi voelen de gevolgen van klimaatverandering nu al. Maar de windmolens die het klimaat moeten redden, belemmeren hun traditionele leven.

Groene kolonisatie, noemen ze het in Sápmi, het voorouderlijke land van de inheemse Sámi-bevolking van Fennoscandinavië. Of: de duurzame paradox. “In naam van de zogeheten groene energietransitie raakt het land van de Sámi-bevolking gefragmenteerd, en komt onze cultuur en voortbestaan in het geding”, zegt Gunn-Britt Retter, voorzitter van de Arctische milieuafdeling van de Sámi Raad.

Het is behalve paradoxaal ook vrij ironisch: de Sámi, die groot voorvechters zijn van natuurbehoud en een van de Europese gemeenschappen met de kleinste ecologische voetafdruk, worden het hardst geraakt door zowel klimaatverandering – die voor velen van hen al een dagelijkse realiteit is – maar ook door de voorgenomen beperking daarvan.

Een laatste ontwikkeling in die ‘groene kolonisatie’ is de aanleg van een windmolenpark in het Øyfjell-gebied, in de noordelijke regio Nordland. De Noorse autoriteiten verleenden het Zweedse energiebedrijf Eolus Vind in 2016 een vergunning een windfarm met ruim zeventig turbines aan te leggen, verspreid over een gebied van 55 vierkante kilometer.

Windboerderij dwarsboomt migratieroute

Het punt is: het windmolenpark ligt midden in het rendiergebied van het Sámi-district Jillen-Njaarke. De windboerderij dwarsboomt de migratieroute van de dieren. Øyfjellet is het meest centrale graasland van de rendieren en wordt door de kuddes doorkruist op hun pad van winter- naar zomerweide. De Sámi en hun dieren zijn afhankelijk van de migratieroute die seizoen na seizoen, eeuw na eeuw zo is belopen.

De rendierhoeders van het district hebben een rechtszaak aangespannen tegen het energiebedrijf. Het is niet de eerste in zijn soort: de afgelopen jaren hebben verschillende lokale Sámi-gemeenschappen juridische actie ondernomen tegen mijnbouw- en energiebedrijven die, in hun ogen, hun voortbestaan en nalatenschap bedreigen. Sinds de officiële erkenning van de Sámi als de inheemse bevolking van Fennoscandinavië, in het gebied gelegen rond de poolcirkel, geldt voor hen het recht op het behoud van hun inheemse cultuur, tradities en vormen van levensonderhoud, waarvan rendierhoeden een is.

Maar dat recht blijkt sterk aan interpretatie onderhevig. Bovendien moet het inheemse recht het afleggen tegen zowel economische belangen als de te behalen klimaatdoelstellingen.

null Beeld Louman & Friso
Beeld Louman & Friso

Dieren zijn uitgeweken naar andere streken

“De doorgang is verstoord”, zegt Pål Gude Gudesen, de advocaat die de rendierhoeders vertegenwoordigt. “De dieren komen nu al niet meer naar hun wintergraasland en zijn uitgeweken naar andere streken.” En dat is problematisch: het rendiermos is er schaars. “Rendiermos groeit uitzonderlijk langzaam. Als de kuddes deze winter het mos daar overgrazen, hebben ze volgend jaar niks meer.” Een aantal rendierhoeders zal dan zijn kudde en bestaanswijze op moeten geven, schat Gudesen in. “In het ergste geval verdwijnt in dit Sámi-district de traditie van rendierhouderij volledig.”

Hoe is het mogelijk dat de Noorse autoriteiten dan toch licenties aan dit bedrijf hebben verstrekt? “Dat vragen wij ons ook af”, zegt Gudesen. “In een naburig Sámi-district lag er een soortgelijk bouwplan voor een energiecentrale, die, net als in deze zaak, de migratieroute dreigde af te snijden. In die gemeente werd het voorstel afgewezen. Het zou een te grote impact hebben op het culturele erfgoed, klonk de verklaring daar.”

Staatssecretaris Tony Christan Tiller van het ministerie van petroleum en energie heeft in het geval van Øyfjallet echter aangegeven een ‘rotsvast vertrouwen’ te hebben in de mogelijkheid van ‘co-existentie van de windenergiecentrale en de traditionele rendierhouderij’.

Na het vonnis van een lokale rechter die het energiebedrijf in het gelijk stelde, ligt de zaak nu in hoger beroep bij de rechtbank in Oslo. Gudesen verwacht een uitspraak in februari, maart. Ondertussen buigt het Hooggerechtshof zich over een soortgelijk conflict tussen een Sámi-district versus een – reeds gebouwd – windmolenpark nabij Trondheim. De uitspraak in deze rechtszaak, zegt Gudesen, zal een belangrijk precedent vormen.

“Wat de bevolking en hun dieren nodig hebben”, zegt Retter, “is verschillende soorten land. In de zomer zoeken de rendieren de wind op ter bescherming tegen insecten. In de winter zijn ze afhankelijk van grond waar rendiermos groeit. Voor het kalven trekken ze weer naar een ander leefgebied.

“Stijgende temperaturen verstoren vandaag de dag al de graas- en migratiegebieden; waar ze van oorsprong bijvoorbeeld bevroren wateren overstaken, moeten ze nu regelmatig uitwijken omdat meren later in het seizoen bevriezen, of het ijs vroegtijdig is gesmolten.” Om maar te onderstrepen: “In tijden van klimaatverandering hebben we meer flexibiliteit nodig, niet een nog grotere versnippering van ons gebied”.

Rendieren verplaatsen per auto of veerboot

Een voorwaarde van de Noorse autoriteiten voor de aanleg van het windpark was dat het bedrijf tot een overeenkomst moest komen met het Jillen-Njaarke-district over de voorjaarstrek van en naar de winterweiden. Maar vier jaar nadat het energiebedrijf groen licht had gekregen voor de aanleg van de centrale – de bouwwerkzaamheden zijn inmiddels in volle gang – schort het nog aan een akkoord tussen de windboeren en de plaatselijke Sámi.

Volgens het windenergiebedrijf is er ‘tot het uiterste gegaan om de rendierhouders tegemoet te komen’, maar is er nog ‘geen oplossing gevonden’. Eolus Vind heeft voorgesteld de rendierkuddes per vrachtwagen door het gebied te loodsen, maar Torstein Appfjell, de voorzitter van het Sámi-district, heeft dit aanbod verworpen als niet-duurzaam. “Rendieren verplaatsen per auto of veerboot is geen optie. We zijn ervan afhankelijk dat de dieren zelf lopen. Met meer dan zeventig windturbines wordt dat lastig”, verklaarde Appfjell tegen de Noorse zender NRK.

Ook wij pleiten voor een energietransitie, vertelt Retter. “Alleen op een andere schaal. De turbines voldoen niet bepaald aan het romantische beeld van een bescheiden windmolen uit het verleden. Deze zijn 200 meter hoog en hebben een gigantisch, betonnen fundament. De rendieren mijden ze consequent.” De afgelopen tien jaar is het aantal windmolens in Noorwegen verviervoudigd – het merendeel is gebouwd in Sápmi.

De energie die hier wordt opgewekt, zegt Retter, wordt bovendien afgevoerd naar industriegebieden in het zuiden van Noorwegen en naar de Europese markt. “Plaats de turbines liever daar waar de energie ook terechtkomt.”

Lees ook:

Een historisch vonnis: inheemse Sami winnen het recht om te jagen in hun eigen gebied

Formeel is het niet vastgelegd, maar toch hebben de Sami het recht om te jagen in hun eigen gebied, oordeelde de hoogste Zweedse rechter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden