Verenigde Staten

Samenzweringstheorie over ‘omvolking’ wint terrein, met dodelijke gevolgen

Rouwbeklag bij de supermarkt in Buffalo, New York.
 Beeld AFP
Rouwbeklag bij de supermarkt in Buffalo, New York.Beeld AFP

De samenzweringstheorie over ‘omvolking’ wint terrein, vooral in de VS, en inspireert plegers van dodelijke terreuraanslagen.

Seije Slager

De shock bij slachtoffers en nabestaanden is er niet minder om, maar de aanslag dit weekend in een supermarkt in Buffalo, waarbij tien doden vielen, past in een herkenbaar patroon, dat zich de afgelopen jaren bij vergelijkbare terreurdaden uitkristalliseerde.

De dader was, zoals meestal, een jonge witte man. Net als veel daders sinds Anders Breivik, de schutter van Utoya, rechtvaardigde hij zijn daden met een dik ‘manifest’. Net als Brenton Tarrant, de schutter van Christchurch, streamde hij een live-verslag van zijn terreurdaad op internet, om maximaal effect te sorteren. En net als Patrick Wood Crusius, de schutter van El Paso, zocht hij een supermarkt op om zoveel mogelijk willekeurige dodelijke slachtoffers onder een niet-witte bevolkingsgroep te maken.

Al deze daders lieten zich inspireren door een samenzweringstheorie over ‘omvolking’, die grofweg stelt dat politieke elites expres massa-immigratie bevorderen om de oorspronkelijke, witte bevolking van westerse landen te ‘verdunnen’ om zo een nieuwe kosmopolitische orde te scheppen, waarover zij macht kunnen blijven uitoefenen. Hun slachtoffers waren ofwel niet-witte bewoners van westerse landen (moslims in Christchurch, Latino’s in El Paso, zwarte Amerikanen in Buffalo), ofwel de ‘elites’ die door de daders als medeplichtig gezien worden aan het ‘vervangen’ van de oorspronkelijke bevolking (joodse bezoekers van een synagoge in Pittsburgh, sociaal-democratische jongeren in Utoya).

Intellectuele traditie

Al die daders bevinden zich aan de gewelddadige kant van een intellectuele traditie die zo’n honderd jaar geleden wortelschoot, toen de Duitse cultuurcriticus Oswald Spengler (bekend van het boek De Ondergang van het Avondland) stelde dat de geschiedenis uiteindelijk niet door rivaliserende natiestaten wordt gemaakt, maar door de opkomst en ondergang van ‘beschavingen’. Ondanks al het onderlinge wapengekletter is ‘het Westen’ eigenlijk één, poneerde hij, en de politieke strijd van de toekomst zou een strijd zijn tussen de ‘witte wereld’ en de ‘gekleurde wereld’.

Spengler heeft lange tijd als marginaal denker gegolden, maar sinds zo’n tien jaar beleeft zijn gedachtegoed een opmerkelijke renaissance in Europa. Een van de meest invloedrijke denkers is de Franse schrijver Renaud Camus, die in 2011 de term ‘le grand remplacement’ muntte.

Die term maakt inmiddels ook in Amerika school, vertaald als ‘the great replacement’. Radicaal-rechtse Amerikanen ontwaren achter de migratie uit Latijns-Amerika hetzelfde sinistere complot tegen de westerse beschaving dat radicaal-rechtse Europeanen achter de migratie uit islamitische landen zien. In 2017 marcheerden rechtse demonstranten door Charlottesville en scandeerden ‘Jullie zullen ons niet vervangen!’ en ‘Joden zullen ons niet vervangen!’ Een tegendemonstrant werd doodgereden. President Trump kwam pas na lang tegenstribbelen en met zichtbare tegenzin tot een veroordeling van die demonstratie.

Met name in Amerika, waar het makkelijker is om aan een wapen te komen, zijn sindsdien ook terroristen opgestaan die, beïnvloed door het omvolkingsdenken, vele dodelijke slachtoffers hebben gemaakt. Maar dat heeft er niet toe geleid dat dat denken in de taboesfeer is geraakt. Integendeel, het lijkt steeds salonfähiger te worden. Radicaal-rechtse politici overal op de wereld refereren er in meer of minder bedekte termen aan: in Nederland Geert Wilders en Thierry Baudet, in België Filip De Winter, in Frankrijk Marine Le Pen, en in Hongarije Viktor Orbán.

Maar nergens lijkt het omvolkingsdenken zo doorgebroken als in Amerika. Een week geleden publiceerde persbureau Associated Press een peiling, waarin 32 procent van de Amerikanen aangeeft te geloven dat politici massa-immigratie bevorderen vanuit electorale motieven. Dat zijn vooral Republikeinse kiezers.

Nieuwszender

Ze horen dat geluid onder andere op de grootste nieuwszender van het land, Fox News. Bijvoorbeeld in de show van Tucker Carlson, de populairste presentator van de zender. Een jaar geleden klaagde die dat linkse mensen “hysterisch worden als je de term replacement gebruikt, als je suggereert dat de Democratische Partij het huidige electoraat probeert te vervangen door gehoorzamere kiezers uit de Derde Wereld. Maar ze worden hysterisch omdat dat precies is wat er gebeurt.”

Het zijn vooral mensen die in demografisch snel veranderende gebieden wonen, die vatbaar zijn voor dat soort geluiden, bleek uit een analyse van hoogleraar politicologie Robert Pape van de Universiteit van Chicago. Die bestudeerde de beweegredenen van mensen die op 6 januari 2021 meededen aan de bestorming van het Capitool, om de beëdiging van Joe Biden te verhinderen. Hun belangrijkste motivatie bleek de angst voor ‘omvolking’. En ze kwamen meestal niet uit diep-conservatieve delen van het land, maar juist overwegend uit politiek gemengde gebieden, die de afgelopen jaren het aandeel witte Amerikanen snel hadden zien dalen.

Ook de dodelijke aanslag van dit weekend lijkt de fanatieke aanhangers van de omvolkingstheorie niet tot zinnen brengen. Zo liet een Republikeinse staatssenator Wendy Rogers uit Arizona, die de theorie omarmt, al op Telegram weten dat de aanslag volgens haar een ‘valse vlag’-operatie is, in scene gezet door diezelfde elites die ondertussen doorgaan met het bevorderen van de massa-immigratie.

Omvolkingsterrorisme

Utoya, 2011: 79 doden

In het jaar dat Renaud Camus de term ‘grand remplacement’ muntte, was Anders Breivik tot vergelijkbare inzichten gekomen. Breivik verbond er terroristische conclusies aan (Camus distantieert zich van geweld). Volgens Breivik pleegt Europa ‘culturele zelfmoord’ door middel van massa-immigratie en feminisme. Bij een bomaanslag die hij in Oslo pleegde, kwamen acht mensen om. Daarna schoot Breivik 69 bezoekers van een sociaal-democratisch jongerenkamp dood.

Pittsburgh, 2018: 11 doden

In 2018 opende Robert Gregory Bowers het vuur op de bezoekers van de Tree of Life synagoge in Pittsburgh. Er vielen 11 doden, en vele gewonden, onder wie overlevers van de Holocaust. Op het rechtse sociale netwerk Gab lichtte Bowers zijn daad toe: Joodse organisaties waren volgens hem betrokken bij het opvangen van migranten uit Latijns-Amerika.

Christchurch, 2019: 51 doden

Na een verkiezingsnederlaag van Marine Le Pen verloor de Australische terrorist Brenton Tarrant de hoop dat er via politieke weg verbetering te bereiken was. De 28-jarige Tarrant, die Breivik als voorbeeld ziet, vindt moslims ‘indringers’, en schiet in het Nieuws-Zeelandse Christchurch 51 willekeurige moskeebezoekers dood. Hij wilde daarmee, in zijn eigen woorden, een ‘atmosfeer van angst’ creëren waarin ‘drastische, krachtige en revolutionaire actie’ mogelijk zou worden.

El Paso, 2019: 23 doden

Enige tijd na de aanslag in Christchurch liep een 21-jarige man een supermarkt in El Paso in Texas binnen en begon in het wildeweg te schieten. Hij was, getuige een manifest dat hij op onlineforum 8chan had gepubliceerd, geïnspireerd door de schutter van Christchurch, en maakte zich zorgen over de ‘culturele en etnische vervanging’ van Amerikanen door Hispanics.

Lees ook:

Angst voor ‘verdringing van witten’ dreef schutter in Buffalo

Bij een schietpartij in de Amerikaanse stad Buffalo zijn tien mensen omgekomen. Vooral zwarte mensen werden slachtoffer van een man die zichzelf fascist noemt.

Wat dreef de schutter in Christchurch?

De terrorist die in Nieuw-Zeeland tientallen mensen doodschoot, had een afkeer van immigratie en een verlangen naar etnische puurheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden