null

Dictatuur

Russische rechters dansen naar Poetins pijpen en vermorzelen tegenstanders van het Kremlin

De rechter in Moskou bepaalt maandag of de organisatie van Aleksej Navalny ‘extremistisch’ is. Met vaag geformuleerde wetsartikelen over ‘pornografie’ of ‘hoogverraad’ weet het regime elke tegenstander van Poetin gevangen te zetten. Navalny is lang niet het enige slachtoffer.

Zo’n anderhalve eeuw geleden schreef de befaamde Russische auteur Anton Tsjechov al met de nodige ironie over het rechtssysteem in zijn land. In zijn verhalen draven met regelmaat gewetenloze rechters op die maar zelden doen wat je van hen mag verwachten: het naar eer en geweten berechten van de mensen die hun rechtszaal binnen stappen. Eerder laven ze zich aan louche praktijken en onzedelijke gewoontes.

Zoals in het verhaal Drama op de Jacht uit 1885 waarin een onderzoeksrechter zich inlaat met een verloederde en immorele graaf die de rechter op zijn verwaarloosde landgoed uitnodigt om zich te buiten te gaan aan bacchanalen en orgiën. Hoewel de rechter zijn adellijke kennis minacht, weet hij dat hij zelf geen haar beter is: “We waren beiden onverschillig over wat de maatschappij over ons dacht, we waren beiden immoreel en het zou met ons beiden sowieso slecht aflopen”.

Vanzelfsprekend ging het Tsjechov in dit verhaal om een parodie op het echte leven. Een uitvergroting van stereotypen met smakelijke karikaturen en persiflages. Tegelijkertijd is het verhaal een regelrechte aanklacht op de klassenjustitie en corrupte rechtspraak die in het tsaristische Rusland van de negentiende eeuw hoogtij vierden.

Weinig veranderd sinds Tsjechov

Ook in het huidige Rusland is Tsjechov nooit ver weg. Sterker nog, wie naar het moderne Rusland kijkt, zou zomaar tot de conclusie kunnen komen dat er weinig is veranderd sinds Tsjechov de groteske verhalen over hardvochtige juristen opschreef. Om de haverklap duikt er in onmetelijke land wel ergens een verhaal op dat te absurd lijkt om waar te zijn. Zaken waar je als buitenstaander met je gezonde verstand niet bij kunt. En niet zelden is het toneel van die absurditeiten een willekeurig paleis van justitie.

Neem de veroordeling van de oud-bondgenoot van Aleksej Navalny een paar weken terug. De man stond voor de rechtbank omdat hij zeven jaar terug een videoclip van de Duitse rockband Rammstein op social media deelde. Volgens de rechter kwam dat neer op het ‘verspreiden van pornografie’, omdat de clip expliciete seksuele beelden bevat. Hij moet 2,5 jaar de cel in.

Dat de hedendaagse realiteit in de rechtszaal een steeds Tsjechoviaanser karakter krijgt, heeft alles te maken met de bochten waarin de autoriteiten zich wringen om activisten en politieke tegenstanders de mond te snoeren. Aanklagers verzinnen de meest ridicule tenlasteleggingen op basis van flinterdun of simpelweg afwezig bewijsmateriaal om dissidenten achter slot en grendel te krijgen, en rechters gaan vrijwel altijd mee in de aanklachten.

Spotprent met tube tandpasta

Zoals in de zaak rondom Andrej Boebejev die in 2016 werd veroordeeld vanwege het delen van een spotprent op social media. De tekening toont een grote hand die in een tube tandpasta knijpt waaruit de kleuren van de Russische vlag druipen. De begeleidende tekst luidt: “Knijp Rusland uit jezelf”. Boebejev deelde deze en nog een andere spotprent online en moest ruim twee jaar de cel in.

Hoezeer Russische rechters naar de pijpen van de autoriteiten dansen, blijkt ook uit het aantal vrijspraken per jaar. In 2020 leidde 99,64 procent van alle Russische strafzaken tot een veroordeling. Vrijspraak is slechts een illusie. De Russische sociologe Ella Panejach noemt dit fenomeen het ‘rode rad’, een term die tracht de Russische wetshandhaving en het wijdverbreide misbruik van het rechtssysteem te vangen.

Volgens Panejach mist die wetshandhaving “de ingebouwde functie voor schikking en terugtrekking”, waardoor “de enige mogelijke reactie van de gerechtelijke machine op verzet nog meer repressie” is. Of anders geformuleerd: wie een aanklacht probeert aan te vechten, zal alleen maar op hardere vervolging stuiten totdat het rode rad je verplettert.

Door de jaren heen zijn tal van opposanten van het Kremlin onder dat allesvernietigende rode rad terecht gekomen. Een wiel dat wordt aangedreven door vier type aanklachten die te pas en te onpas op alles en iedereen worden toegepast: extremisme, het propageren van pedofilie en pornografie, fraude en corruptie en hoogverraad. De delicten zijn zo vaag en breed geformuleerd in het Russisch wetboek dat ze openbaar aanklagers zeeën van ruimte bieden voor selectieve vervolging van vijanden van het regime. Het gevolg: corruptie en misbruik van het rechtssysteem. Voorbeelden zijn er genoeg.

Zeven jongeren en een agent

De laatste jaren veroordelen Russische rechters vaker dissidenten vanwege vermeende extremistische activiteiten. Veelal rammelt de bewijsvoering in dergelijke zaken. Zoals in 2018 toen zeven jongeren in de zogeheten ‘New Greatness’-zaak werden gearresteerd, omdat ze naar verluidt de regering van president Poetin omver wilden werpen.

In werkelijkheid ging het om een groep jongeren (sommigen nog minderjarig) die hun online chatgroep -waarin ze kritisch waren op de regering- op aandringen van één van de groepsleden transformeerde tot een politieke beweging onder de naam New Greatness. Later werd bekend dat de man die dit voorstelde en het statuut van de beweging schreef en locaties voor vergaderingen regelde, een undercover agent van de Russische geheime dienst FSB was.

Volgens de rechter onderhielden de jongeren desalniettemin een online extremistische chatgroep. Hij veroordeelde drie van de zeven tot gevangenisstraffen van tussen de zes en zeven jaar. De andere vier kregen voorwaardelijke straffen. De rechter baseerde zich daarbij onder meer op bekentenissen die de verdachten later weer hadden ingetrokken. Ze hadden die naar eigen zeggen in hechtenis onder druk van marteling en verkrachting afgelegd.

‘Extremistische materialen’

Het is een van de voorbeelden van de manier waarop de autoriteiten in Rusland elke vorm van verzet via de rechtbank proberen te breken. Ook de lijst met ‘extremistische materialen’ bestaat inmiddels uit meer dan 5000 onderdelen. Daarop staan onder meer boeken als Mein Kampf van Hitler, maar ook werken van Poetin-critici zoals de vermoorde oud-FSB-agent Aleksandr Litvinenko en opnames van het beruchte anti-Poetin optreden van de feministische punkband Pussy Riot in een kerk in Moskou in 2012.

Door de jaren heen groeide de extremismewet uit tot een van de favoriete onderdrukkingsmechanismen van het Kremlin. Dankzij talloze aanpassingen en toevoegingen is de wet onderhand zo vaag en breed geformuleerd, dat die is uitgegroeid tot een juridisch gedrocht. De wet fungeert daardoor als een sleepnet waarmee de autoriteiten iedereen die ze als een risico beschouwen kunnen vervolgen op basis van flinterdunne of verzonnen bewijsvoering.

Navalny in een 'verdachtenkooi' in de rechtbank in Moskou op 20 februari 2021. Beeld AP
Navalny in een 'verdachtenkooi' in de rechtbank in Moskou op 20 februari 2021.Beeld AP

Maandag zal naar alle waarschijnlijkheid datzelfde lot de beweging van Aleksej Navalny ten deel vallen, wanneer de rechter uitspraak doet over het al dan niet toewijzen van het predicaat extremistisch aan zijn politieke en anti-corruptiebeweging.

Aanklacht van fraude en corruptie

Een andere veelgebruikte manier om dissidenten en politieke tegenstanders via de rechtbank onder druk te zetten, is door middel van een aanklacht wegens fraude of corruptie. Ook hier kreeg Navalny al eens mee te maken. Sterker nog, toen de oppositieleider in januari terugkeerde naar Rusland, stuurde een rechter hem een paar weken later vanwege een eerdere veroordeling in een fraudezaak voor 2,5 jaar naar een strafkamp.

Navalny zou de voorwaarden van zijn voorwaardelijke straf hebben geschonden in een zaak uit 2014. Destijds werd hij in de zogeheten Yves Rocher-zaak samen met zijn broer veroordeeld vanwege fraude en witwassen bij hun betrekkingen met de Russische dochteronderneming van het Franse bedrijf. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelde in 2017 dat het proces oneerlijk verliep en noemde de veroordeling arbitrair en onredelijk.

Navalny zelf legde begin februari in de rechtszaal de vinger op de zere plek door te stellen dat ‘wetteloosheid en willekeur soms tot de essentie van een politiek systeem behoren’. “Toch is het nog nijpender als die wetteloosheid en willekeur zijn uitgedost in het uniform van een openbaar aanklager en de toga van een rechter.”

Olietycoon Michail Chodorkovski

Maar Navalny is zeker niet de enige die de afgelopen jaren door gefabriceerde fraude- en corruptie-aanklachten de gevangenis in draaide. Een ander legendarisch voorbeeld is voormalig olietycoon Michail Chodorkovski die in 2005 tot negen jaar cel werd veroordeeld. Vlak daarvoor was Chodorkovski -destijds de rijkste man van Rusland- zich gaan verzetten tegen Poetin en sprak hij steeds meer zijn politieke aspiraties uit. Het kwam hem duur te staan. Er volgde een aanklacht wegens fraude en belastingontduiking en zijn oliebedrijf Joekos werd opgeslokt door staatsoliebedrijf Rosneft dat in handen is van Igor Setsjin, een goede vriend van Poetin. Ook hier rammelde het bewijs aan alle kanten.

Politiek gemotiveerde veroordelingen wegens het verspreiden van pedofiele of porno zijn de laatste jaren eveneens steeds meer in zwang aan het raken.

Neem de zaak tegen Joeri Dmitriev, een historicus die onderzoek doet naar de repressie ten tijde van Jozef Stalin. In september vorig jaar werd Dmitriev veroordeeld vanwege het seksueel misbruiken van zijn geadopteerde dochter. De bewijsvoering bestond uit naaktfoto’s van het meisje die Dmitriev naar eigen zeggen maakte omdat zijn dochter aan ondergewicht leed toen hij haar adopteerde. De foto’s dienden als documentatie van haar fysieke ontwikkeling voor sociale instanties zoals jeugdzorg.

Onderzoek naar Stalin

Volgens critici was Dmitrievs werkelijke misdaad dan ook zijn geschiedkundig onderzoek naar de systematische staatsterreur onder Stalin waarvoor hij onder meer massagraven uit de jaren dertig analyseerde. Een ongemakkelijke waarheid die Russische autoriteiten liever wegmoffelen. En dus begon het rode rad te draaien. Dmitriev werd erdoor vermorzeld en zit nu een straf van dertien jaar uit.

Ander voorbeeld is Joelja Tsvetkova, een lhbti+-activiste die celstraf boven het hoofd hangt wegens het ‘verspreiden van pornografie’. In werkelijkheid deelde Tsvetkova tekeningen van blote vrouwenlichamen op een social media-pagina met de titel ‘vagina monologen’. Ze kan tot zes jaar achter de tralies verdwijnen.

De meest geruchtmakende zaak van een politiek tegenstander van het Kremlin die wegens een aanklacht voor hoogverraad een jarenlange gevangenisstraf riskeert, is de zaak rondom Ivan Safronov. De politie sloeg de journalist in juli vorig jaar in de boeien op verdenking van het doorspelen van Russische staatsgeheimen aan een Navo-lidstaat. Safronov hangt maximaal twintig jaar cel boven het hoofd.

Plotseling uit het raam gevallen

Als verslaggever richtte Safronov zich veelal op defensie-onderwerpen. Zo onthulde hij diverse incidenten binnen het leger, waaronder een dodelijk ongeluk in een kernonderzeeër en een brand op Ruslands enige vliegdekschip. Dat hij zich op gevaarlijk terrein begaf, wist Safronov: ook zijn vader schreef over militaire zaken en die kwam in 2007 om het leven terwijl hij onderzoek deed naar geheime plannen om Russische wapens via Wit-Rusland aan Syrië en Iran te verkopen. Tijdens dat onderzoek viel Safronov senior plots uit het raam van zijn huis.

Sowieso is de kans op een veroordeling wegens hoogverraad een stuk reëler voor mensen die zich in het militaire onderzoeksveld bewegen. In de afgelopen jaren eindigden diverse onderzoekers achter de tralies. Zoals in februari dit jaar toen Valery Mitko, directeur van de Arctische Academie in Sint-Petersburg. Hij werd opgepakt wegens veronderstelde spionage voor China. Zijn collega-onderzoeker Vladimir Lapygin van ruimtevaartorganisatie Roskosmos viel hetzelfde lot ten deel in 2016. De Russische mensenrechtenorganisatie Memorial erkent beide mannen als politiek gevangenen.

Door steeds weer de vage en breed geformuleerde wetten in de rechtszaal in te zetten tegen dissidenten, laten de Russische autoriteiten keer op keer blijken dat ze geen enkele tegenspraak dulden. De boodschap: wie zich uitspreekt tegen de macht, riskeert vroeg of laat onder het rode rad terecht te komen en vermorzeld te worden.

In de jaren dertig bestond er onder stalinisten een gevleugelde uitspraak voor dit soort selectieve en onafwendbare vervolging: “Voor elke persoon en elke gelegenheid kan er een wetsartikel gevonden worden”. Een kleine honderd jaar later lijkt die kenspreuk nog altijd onverminderd van toepassing.

Lees ook:

Prijkt Navalny binnenkort naast IS op de Russische extremismelijst?

Kan de organisatie van oppositieleider Navalny het stempel ‘extremistisch‘ krijgen? Over die vraag startte onlangs een gerechtelijke procedure in Moskou. Het is een ultieme poging om de oppositie eronder te krijgen in aanloop naar de parlementsverkiezingen in september.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden