Verkiezingen Rusland

Russische demonstranten mogen straks nóg minder, want de regering wordt nerveus van ze

De Doema in Moskou heeft nieuwe wetten aangenomen om protestacties op alle vlakken te kunnen verbieden. Beeld AFP
De Doema in Moskou heeft nieuwe wetten aangenomen om protestacties op alle vlakken te kunnen verbieden.Beeld AFP

Een vrijwel algeheel verbod op demonstraties en nog minder manoeuvreerruimte voor ngo’s. Het Russische parlement probeert met nieuwe wetten de Russische oppositie nog verder buitenspel te zetten.

Een demonstrant die moederziel alleen op het Rode Plein staat, menigtes die voor overheidsgebouwen samenkomen om ‘duiven te voeren’, of een mensenmassa die spontaan besluit een gezamenlijke wandeling door een stadspark te maken. Op het eerste gezicht zijn het tamelijk onschuldige gebeurtenissen. Toch zijn ze voor de Russische autoriteiten een reden tot zorg.

In alle gevallen gaat het namelijk om protestacties georganiseerd door oppositiepolitici en activisten uit het Russisch maatschappelijk middenveld. Want wie anno 2020 in Rusland zijn boodschap naar buiten wil krijgen, moet vindingrijk zijn. Een wet uit 2014 die nagenoeg alle ongeautoriseerde straatprotesten verbiedt, dwingt demonstranten continu om nieuwe, creatieve oplossingen te vinden om het protestverbod te omzeilen.

Zo ‘verzamelden’ zich dit voorjaar nog hordes mensen online op Russische stadspleinen via de digitale kaarten-app van Yandex, de Russische tegenhanger van Google Maps. Via korte chatberichten die normaal gesproken dienen om medegebruikers van de verkeerssituatie op de hoogte te stellen, uitten de demonstranten nu hun ongenoegen over de aanstaande grondwetswijzigingen. Het resultaat: een online kaart met honderden tekstballonnetjes waarin kritiek op de overheid viel te lezen. Digitale poppetjes die voor een virtueel Kremlin riepen dat ze het beu waren.

Estafetteprotesten binnenkort verboden

Digitaal of niet, de onvrede is oprecht en maakt Russische bestuurders nerveus. Daarom is de kans groot dat ook dit soort ludieke protestacties binnenkort uit het Russische (virtuele) straatbeeld verdwijnen. Woensdag nam de Doema, het Russische parlement, na een derde en laatste lezing een aantal wetten aan die de manoeuvreerruimte voor critici nog verder inperken.

Een van die wetten maakt het onder meer mogelijk om individuele protesten als illegale publieke demonstraties te kwalificeren. Particuliere protesten zijn de laatste jaren in zwang, omdat ze activisten de mogelijkheid bieden om tussen de mazen van de wet alsnog een collectieve vuist tegen de overheid te maken. In de praktijk hebben de acties veel weg van een estafette: één iemand begint met een protestbord in zijn hand en draagt na enige tijd het stokje, letterlijk, over aan een collega-demonstrant.

Als het aan de Doema ligt, zijn die acties binnenkort dus verleden tijd. De nieuwe wet verbiedt bovendien niet alleen estafettedemonstraties, maar ook alle protesten bij gebouwen van politie- en veiligheidsdiensten.

Aangemerkt als ‘buitenlandse agenten’

Ook op digitaal vlak draait het parlement de duimschroeven aan. Een tweede wet verschaft de overheid het recht om onderwijsmateriaal te reguleren. De wet is echter zo breed verwoord, dat ook berichten van leraren op sociale media die de ‘Russische constitutie tegenspreken’ binnen het bereik kunnen vallen. Met alle gevolgen, van censuur tot aan ontslag, van dien.

En daarmee is het repressiepakket nog niet compleet. De Doema keurde woensdag ook een wet goed die het werk van ngo’s en mediaorganisaties verder bemoeilijkt. Met name organisaties die door een wet uit 2012 als ‘buitenlandse agenten’ zijn aangemerkt, raken daardoor nog verder in de problemen.

De huidige wetgeving brandmerkt ngo’s en mediabedrijven die financiering uit het buitenland ontvangen en aan ‘politieke activiteiten’ deelnemen als ‘buitenlandse agent’, een term die bij de gemiddelde Rus sterke associaties oproept met spionageactiviteiten ten tijde van de Koude Oorlog. Dergelijke organisaties moeten zich registreren bij het ministerie van justitie, hun berichten van het stigmatiserende label voorzien, en – op straffe van torenhoge boetes – stapels gedetailleerd papierwerk indienen bij de autoriteiten.

Bovendien verruimt de nieuwe wet de definitie van ‘buitenlandse agenten’. In het vervolg kunnen de autoriteiten ook individuen als zodanig aanmerken. Ook hier geldt dat de wettekst bijzonder vaag is. In theorie kan iedereen die een evenement bijwoont dat met buitenlands geld wordt georganiseerd, als buitenlands agent worden aangemerkt. Willekeur ligt daardoor op de loer. Bovendien zit er een addertje onder het gras: iedere persoon met een kruisje achter zijn naam is direct uitgesloten van het uitoefenen van overheidsfuncties. En wie vergeet zich kenbaar te maken als buitenlands agent, riskeert tot vijf jaar cel.

Toenemende onvrede onder de bevolking

De reden achter de nieuwe ronde onderdrukkende wetgeving laat zich raden. Volgend jaar staan er parlementsverkiezingen op de rol en regeringspartij Verenigd Rusland staat er slecht voor. De Poetingezinde partij verliest aan populariteit en leed bij tussentijdse verkiezingen in diverse regio’s al pijnlijke nederlagen. Een stagnerende economie, de wijdverbreide corruptie en een corona-epidemie die de overheid maar niet onder controle krijgt, het zijn slechts enkele redenen voor grote onvrede onder de bevolking.

Die onvrede vertaalt zich, verbod of niet, bovendien in een toenemend aantal demonstraties. Lichtend voorbeeld wat dat betreft is de bevolking van Chabarovsk in het verre oosten, die al weken achter elkaar elk weekend de straat op gaat om te demonstreren tegen de afzetting van de lokale gouverneur.

Dat instabiele politieke landschap lijkt voor de machthebbers in de hoofdstad reden genoeg om de teugels aan te trekken en de oppositie nog verder buitenspel te zetten. Met een verkiezingsjaar in aantocht willen de politici in het Kremlin en de Doema niets aan het toeval overlaten. En dus vallen ze terug op het repertoire dat ze de afgelopen jaren vaker van stal haalden om de controle te behouden: het opstellen van repressieve wetten.

Lees ook:

De onderdrukking in Rusland neemt een vlucht. ‘Het is echt griezelig dit keer’

Sinds 1 juli, de dag dat Rusland voor een nieuwe grondwet stemde die Poetin de kans geeft om tot 2036 president te blijven, neemt de onderdrukking toe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden