ReportageMoskou

Russen keren zich tegen omstreden ‘censuurwet’ voor het onderwijs

Studenten in gesprek voor het hoofdgebouw  van de Staatsuniversiteit in Moskou. De universiteit is gisteren weer begonnen met fysieke lessen, maar studenten moeten nog wel mondkapjes dragen.  Beeld AFP
Studenten in gesprek voor het hoofdgebouw van de Staatsuniversiteit in Moskou. De universiteit is gisteren weer begonnen met fysieke lessen, maar studenten moeten nog wel mondkapjes dragen.Beeld AFP

Rusland wil elke vorm van informatieoverdracht aan banden leggen, uit angst voor ‘buitenlandse krachten’.

“Paleontologen zijn doorgaans potige kerels, maar om die grot binnen te gaan waren kleinere, slankere mensen nodig. Die werden over de hele wereld gezocht, tot in Australië.” De zaal glimlacht. Antropoloog Stanislav Drobysjevski vertelt op aanstekelijke wijze over de opzienbarende ontdekking van de oermens Homo naledi in een grot bij Johannesburg en de vrouwelijke onderzoekers die daarbij zo’n doorslaggevende rol speelden.

Plaats van handeling is de populairwetenschappelijke bibliotheek Naoetsjka (Wetenschapje) in Moskou. Dankzij een versoepeling van de coronamaatregelen is het weer mogelijk om hier in levende lijve lezingen bij te wonen, een kans die door de vijftien toehoorders is aangegrepen. “Nu het weer kan kom ik graag hierheen, op deze manier kun je de informatie toch beter tot je nemen dan online”, zegt de 27-jarige Aleksandr Gerasimenko. Hij heeft zelf een economische opleiding gedaan, maar wil zijn kennis op andere terreinen bijspijkeren. “Ik vind het belangrijk om nieuwe dingen te leren. Ik heb al sinds mijn schooltijd belangstelling voor antropologie en biologie.”

Verkapte censuur

Buitenschoolse educatie zit in de lift in Rusland. Al jaren groeit de vraag naar en het aanbod van lezingen, cursussen en excursies, gewijd aan een breed scala van onderwerpen, van kunstgeschiedenis tot astronomie. Maar er is nieuwe wetgeving in de maak die deze ontwikkeling een halt kan toeroepen. Volgens critici komt die wetgeving neer op verkapte censuur en is die funest voor de ontwikkeling en popularisering van de Russische wetenschap.

Dinsdag stemt het Russische lagerhuis in tweede lezing over een wijziging in de onderwijswet, die behelst dat voor educatieve initiatieven en informatieoverdracht in welke vorm dan ook toestemming van de overheid nodig is. Volgens de auteurs is dat nodig om te voorkomen dat deze kanalen door ‘buitenlandse krachten’ worden gebruikt voor anti-Russische propaganda, met als doel ‘het in diskrediet brengen van het in de Russische Federatie gevoerde overheidsbeleid, herziening van de geschiedenis en het ondermijnen van de constitutionele orde’.

‘Ambtenaren krijgen de vrije hand’

“Het wetsontwerp is zo krom en vaag geformuleerd dat in principe ieder gesprek, of het nu in de keuken is of wanneer je op straat iemand de weg vraagt, kan worden aangemerkt als ‘educatieve activiteit’”, zegt Aleksej Sivoechin, zelf bioloog en oprichter van Arche, een centrum dat in deze en nog een andere bibliotheek lezingen en cursussen organiseert. “Ambtenaren krijgen straks volledig de vrije hand, ze kunnen met je doen wat ze willen. Daardoor komt educatie in de breedst mogelijke zin van het woord onder vuur te liggen.”

Sivoechin heeft samen met meer dan 1700 andere wetenschappers een open brief getekend, waarin ze aankondigen de nieuwe regels botweg te negeren, een voor Rusland uniek geval van burgerlijke ongehoorzaamheid. “Ook veel van onze sprekers hebben die brief ondertekend, allemaal bekende Russische wetenschappers. Als alles inderdaad zo gaat werken als is beschreven en je voor iedere lezing toestemming moet krijgen, zal de meerderheid er gewoon mee stoppen. Zeker wanneer ons werk verandert in een permanente bureaucratische rompslomp, met rapportages, plannen, onderhandelingen. Dan is het eenvoudiger er maar gewoon een punt achter te zetten.”

Storm van verontwaardiging

Het omstreden wetsontwerp heeft in wetenschappelijke en onderwijskringen tot een storm van verontwaardiging geleid. De Russische Academie van Wetenschappen dringt erop aan het in te trekken. Al meer dan 230.000 mensen hebben een protestpetitie op Change.org ondertekend.

“Ik vrees dat mensen die de wetenschap populariseren echt problemen kunnen krijgen als dit wetsontwerp erdoor komt”, zegt Aleksandr Gerasimenko. “Het is duidelijk dat vooral mensen zullen worden aangepakt die de regering niet welgevallig zijn.” De wet is volgens hem sowieso zinloos. “Er staan dingen in die allang worden gedekt door andere wetten, zoals het propageren van terrorisme. Dat hoef je niet nog eens te formuleren.”

Vooral geesteswetenschappen

Sivoechin denkt dat vooral de geesteswetenschappen het doelwit zijn. “Op dit moment ligt de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog heel gevoelig, en de geschiedenis in het algemeen. Waarschijnlijk is het in de eerste plaats daarom te doen. Maar uiteindelijk wordt alles over één kam geschoren, daarom denk ik dat ook de natuurwetenschappen hieronder kunnen vallen. Iemand kan zich bijvoorbeeld storen aan de politieke denkbeelden van een docent natuurkunde of astronomie.”

Spreker Stanislav Drobysjevski gelooft dat het in ieder geval voor zijn vakgebied wel zal loslopen. Ook hij heeft de protestbrief ondertekend, vooral uit solidariteit met zijn collega’s. “Ik betwijfel of deze wetswijziging echt zal worden ingezet tegen normale, publieke wetenschapscommunicatie. Dat hier bijvoorbeeld iemand binnenstapt en zegt: ‘Je moet de waarheid vertellen over de Australopithecus’. Ik denk dat die wet speciaal is gericht tegen mensen die niet de juiste ideologische dingen propageren. Dit is weer zo’n wet ‘voor alle zekerheid’, zodat ze daarmee zo nodig iemand kunnen aanpakken.”

Lees ook:

Russische demonstranten mogen straks nóg minder, want de regering wordt nerveus van ze

Een vrijwel algeheel verbod op demonstraties en nog minder manoeuvreerruimte voor ngo’s. Het Russische parlement probeert met nieuwe wetten de Russische oppositie nog verder buitenspel te zetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden