null

AnalyseOorlog in Oekraïne

Rusland staat eenzaam maar niet alleen op het wereldtoneel. Op wie kan Poetin nog rekenen?

Beeld Suzan Hijink

De Russische inval in Oekraïne is eerder deze maand in een speciale zitting van alle leden van de Verenigde Naties met een overweldigende meerderheid veroordeeld. Een klein groepje landen steunde Rusland voluit en enkele tientallen onthielden zich van stemming of kwamen niet opdagen. Op wie kan president Poetin nog rekenen?

Gijs MoesIsabel Bolle en Hugo Boogaerdt

De bereidheid om Rusland tot de orde te roepen is nergens zo klein als in Afrika. Zeventien landen van het continent hebben zich eerder deze maand van stemming onthouden in de Algemene Vergadering van de VN. Dat komt neer op bijna de helft van de 35 onthoudingen wereldwijd.

De redenen van onthouding lopen uiteen. Sommige landen ontvangen militaire steun vanuit Rusland, zoals de Centraal Afrikaanse Republiek (CAR), Mozambique en Mali. De CAR vindt in Rusland hun sterkste bondgenoot, sinds 2017 houden een geschatte 2000 Russische huurlingen van de Wagner-groep het regime van president Faustin-Archange Touadéra overeind in hun strijd tegen een coalitie van gewapende rebellengroeperingen.

Hoewel Rusland elke band met Wagner ontkent, is deze groep de facto in handen van oligarch Jevgeni Prigozhin, een vertrouweling van Poetin die gezocht wordt door de FBI voor inmenging in de Amerikaanse verkiezingen van 2016. In ruil krijgen Russische bedrijven toegang tot onder andere de goud- en diamantmijnen van de CAR.

Andere landen waar Wagner actief is of was, zoals Soedan, Zuid-Soedan, Mozambique en Madagaskar, hebben ook geweigerd zich uit te spreken over de invasie. Net als Mali, dat sinds de militaire machtsovername in mei vorig jaar de banden met Rusland heeft aangehaald, ten koste van oud-kolonisator en traditionele bondgenoot Frankrijk. Afgelopen januari heeft de regering uit de doeken gedaan dat het Russische huurlingen inzet in de strijd tegen extremistische gewapende groeperingen die grote delen van het noorden en midden van het land teisteren.

De blauw gekleurde landen stemden bij de Verenigde Naties voor de veroordeling van de Russische inval. De rode stemden tegen. De gele onthielden zich van stemming. De roze waren niet bij de stemming aanwezig. Beeld Bart Friso
De blauw gekleurde landen stemden bij de Verenigde Naties voor de veroordeling van de Russische inval. De rode stemden tegen. De gele onthielden zich van stemming. De roze waren niet bij de stemming aanwezig.Beeld Bart Friso

Onafhankelijkheidsoorlogen

Een aantal van de onthouders hebben historische banden met Rusland, zoals Angola, Congo-Brazzaville en Algerije. Die banden dateren vaak uit de onafhankelijkheidsoorlogen na de Tweede Wereldoorlog, toen de voormalige Sovjet-Unie advies gaf, materieel en soms ook troepen stuurde om de strijd te steunen.

De vlaggen van Angola en Mozambique, ontworpen na de onafhankelijkheid, zijn een duidelijke herinnering aan die historische invloed met hun socialistische uitstraling. Op de zwart-rode vlag van Angola prijkt een tandwiel, een machete en een ster. Op die van Mozambique, naast een ster, een schoffel en een Kalasjnikov-machinegeweer.

Sommige van de historische banden zijn nooit doorgesneden. Algerije neemt jaarlijks nog steeds voor bijna 1 miljard euro aan wapens af en is daarmee de grootste importeur van Russische wapens op het continent. Angola importeert jaarlijks voor meer dan 100 miljoen euro aan oorlogsmateriaal uit Rusland.

Neutraal

Een andere groep landen claimt neutraal te blijven om geen verdeeldheid te zaaien, zoals Zuid-Afrika, Tanzania en Senegal. Zuid-Afrika beroept zich op lidmaatschap van de Beweging van Niet-Gebonden Landen, opgericht tijdens de Koude Oorlog door staten die buiten het conflict tussen Oost en West wilden blijven. Ook heeft Zuid-Afrika historische banden met Rusland, die de machthebbende ANC-partij financieel en militair heeft gesteund in de strijd tegen de apartheid.

Het West-Afrikaanse Senegal is nu voorzitter van de Afrikaanse Unie en vanuit die positie heeft president Macky Sall zich opgeworpen als vredesonderhandelaar. Vorige week meldde hij op Twitter dat hij met Poetin gesproken heeft over een ‘houdbaar staakt-het-vuren’. Aan de andere kant heeft Senegal de Oekraïense ambassadeur op het matje geroepen vanwege een Facebook-bericht waarin de ambassade Senegalezen oproept om te vechten in de Oekraïne. De ambassade heeft het bericht moeten verwijderen.

Vladimir Poetin en Faustin-Archange Touadera, president van de Centraal Afrikaanse Republiek, in 2019.  Beeld Sergei Fadeichev/TASS
Vladimir Poetin en Faustin-Archange Touadera, president van de Centraal Afrikaanse Republiek, in 2019.Beeld Sergei Fadeichev/TASS

Aziatische afzijdigheid

Veel landen in Azië willen de Russische inval niet veroordelen maar ook niet steunen. Veertien Aziatische VN-lidstaten onthielden zich van stemming in de Algemene Vergadering over de resolutie tegen de oorlog in Oekraïne. Dat hadden er nog meer kunnen zijn, als alle zetels in de Verenigde Naties zouden toebehoren aan de regering die het in een land ook echt voor het zeggen heeft.

Interessant is de positie van de twee grootmachten China en India. Aan hun eigen grenzen staan ze geregeld tegenover elkaar, maar als het om het conflict in Oekraïne gaat kiezen beide voor afzijdigheid. Voor China, dat een veto heeft in de Veiligheidsraad, lijkt dit vooral een tactische keuze.

Goede banden

De banden tussen de Chinese leider Xi Jinping en de Russische president Vladimir Poetin zijn goed, nog tijdens de afgelopen Winterspelen in Peking werden die verder aangehaald. Volgens de VS heeft Rusland aan China gevraagd om militaire steun, Peking ontkent dat.

Beide landen verzetten zich tegen de Amerikaanse dominantie in de wereldpolitiek, maar China zit wel in de knoop met zijn principe van niet-inmenging. Als het om binnenlandse zaken gaat is de positie duidelijk: de rest van de wereld moet zich niet bemoeien met wat er gebeurt in Xinjiang, Tibet of Hongkong. In internationale kwesties ligt het ingewikkelder: vindt Peking nu dat andere landen zich niet moeten mengen in Russische aangelegenheden, of vindt het dat Poetin zich afzijdig moet houden van Oekraïne? Ook met dat land zijn er banden, onder meer via de Nieuwe Zijderoute.

Vladimir Poetin en de Chinese President Xi Jinping, in februari van dit jaar.  Beeld ANP / EPA
Vladimir Poetin en de Chinese President Xi Jinping, in februari van dit jaar.Beeld ANP / EPA

Het begrip ‘universele veiligheid voor alle betrokken partijen’ biedt de Chinezen uitkomst: dat is een term die vooral door Rusland wordt gebruikt om begrip te vragen voor zijn verzet tegen uitbreiding van de Navo. Als Oekraïne zich aansluit bij het bondgenootschap, zou dat de Russische veiligheid schenden. Door deze term over te nemen maakt Peking duidelijk dat het begrip heeft voor de Russische positie. Mongolië, ingeklemd tussen China en Rusland, houdt zich ook op de vlakte.

India heeft vanouds vrij goede banden met Rusland en eerder de Sovjet-Unie. Een groot deel van de Indiase wapens komt bovendien uit Rusland. Tijdens de Koude Oorlog was India een van de voorlopers binnen de ongebonden landen, die geen partij wilden kiezen. Maar in een stemverklaring riep de Indiase vertegenwoordiging wel op tot ‘een onmiddellijk einde aan het geweld en de vijandigheden’, wat klinkt naar kritiek op Rusland. De grootste democratie ter wereld kan de inval in een onafhankelijk land niet zomaar voorbij laten gaan.

De Taliban nemen geen standpunt in

Net als India onthielden Pakistan, Bangladesh en Sri Lanka zich van stemming. De Taliban-regering in Afghanistan heeft een verklaring uitgegeven waaruit blijkt dat zij geen standpunt inneemt over de Russische inval in Oekraïne. Maar de Taliban werd niks gevraagd, want de Afghaanse VN-zetel wordt nog ingenomen door een vertegenwoordiger van de vorige, democratisch gekozen regering.

Ook Iran en Irak onthielden zich van stemming. Iran is een van Ruslands belangrijkste bondgenoten in het Midden-Oosten, onder andere in Syrië trekken beide landen gezamenlijk op in hun steun aan het regime. Maar het land lijkt nu vooral op veilig te willen spelen door nu niet te stellig partij te kiezen. Wel is de oorlog volgens Iran duidelijk de schuld van het Westen: minister van buitenlandse zaken Hossein Amir-Abdollahian legt de schuld voor het conflict bij ‘de provocaties van de Navo’.

Vladimir Poetin en de Kazachse president Nazarbajev in 2018.  Beeld AP
Vladimir Poetin en de Kazachse president Nazarbajev in 2018.Beeld AP

Irak is minder stellig, en roept beide partijen vooral op om te onderhandelen. Het land zegt niet voor of tegen te willen stemmen gezien de eigen recente geschiedenis met oorlog. Sommige Irakezen kiezen duidelijker partij: vorige week verschenen er plotseling verschillende pro-Poetin spandoeken in Bagdad, vergezeld van de leus ‘Wij steunen Rusland’. De regering liet de spandoeken, opgehangen door aanhangers van milities die gesteund worden door Iran, snel verwijderen.

Centraal-Azië koos vooral voor onpartijdigheid. De voormalige Sovjet-republieken in deze regio willen de banden met Rusland goed houden en bovendien hebben zij sterke banden met China, dat hier miljarden investeert via de Nieuwe Zijderoute. Opmerkelijk is wel de positie van Kazachstan, dat humanitaire hulp heeft toegezegd aan Oekraïne. Aan het begin van dit jaar stuurde Moskou nog militairen naar het buurland, om daar onrust onder de burgers de kop in te drukken. Ondanks die Russische steun stelt Kazachstan zich nu toch wat onafhankelijker op.

In Zuidoost-Azië is er weinig steun te vinden voor Rusland, alleen Vietnam en Laos onthielden zich in de VN-vergadering van stemming. De militaire junta in Myanmar staat wel volledig achter Moskou, maar de zetel van dat land wordt – net als in het geval van Afghanistan – nog ingenomen door een vertegenwoordiger van de vorige regering.

Socialistisch anti-Amerikanisme

Latijns-Amerika staat overwegend achter de veroordeling van Rusland, maar een paar landen onttrekken zich aan dat beeld: Cuba, Nicaragua en Bolivia. Drie socialistische landen die zich principieel afzetten tegen de dominantie van de Verenigde Staten in hun deel van de wereld.

Cuba knoopte, na de revolutie in de jaren vijftig van de vorige eeuw, banden aan met de Sovjet-Unie. Enkele jaren later tijdens de Cuba-crisis leidde dat bijna tot een gewapend conflict met de VS. En al is Rusland nu geen socialistisch land meer, toch steunt Cuba nog Moskou als het erop aankomt.

Vladimir Putin op bezoek bij de toenmalige Cubaanse leider Fidel Castro, in 2014.  Beeld AP
Vladimir Putin op bezoek bij de toenmalige Cubaanse leider Fidel Castro, in 2014.Beeld AP

Daniel Ortega, de president van Nicaragua, verzet zich al sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw tegen de VS. Aan het einde van dat decennium kwamen de socialisten aan de macht, onder zijn leiding. De voormalige revolutionair heeft zich inmiddels ontpopt tot een autocraat, maar anti-Amerikanisme blijft voor hem een leidraad en dat schept een band met de Russen. Iets vergelijkbaars geldt voor Bolivia, waar de socialist Lucho Arce ruim een jaar president is. Eerder was hij lange tijd minister van financiën onder president Evo Morales.

Opmerkelijk in de stemming bij de VN was de afwezigheid van Venezuela. Ook dat land, na mislukte opstanden nog altijd onder socialistische leiding, verzet zich standaard tegen de Amerikanen. Maar de relatie lijkt wat te ontspannen en wellicht kwam het de Venezolanen goed uit om nu maar even niet hun steun uit te spreken voor Rusland.

Trouw aan Rusland

Het rijtje landen dat ronduit hun steun uitsprak voor Rusland en dus de resolutie in de VN-vergadering afwees, is kort. Het gaat, naast Rusland, om Wit-Rusland, Noord-Korea, Syrië en Eritrea. Stuk voor stuk dictaturen die de Russen door dik en dun steunen.

Wit-Rusland heeft weinig keus. Na zware Europese sancties heeft president Aleksandr Loekasjenko weinig andere vrienden dan Poetin. Die heeft bovendien al verschillende Russische legeronderdelen naar Wit-Russisch terrein verplaatst, van waaruit zij Oekraïne zijn binnengetrokken.

Vladimir Poetin met de Syrische president Assad, in januari 2020.  Beeld AP
Vladimir Poetin met de Syrische president Assad, in januari 2020.Beeld AP

Ook de Syrische leider Bashar al-Assad kan weinig anders dan Rusland steunen, zijn regime wordt al jaren overeind gehouden door Rusland. Er zijn Russische militairen en huurlingen actief in Syrië.

Eritrea en Noord-Korea zijn volgens veel ranglijsten de strengste dictaturen ter wereld. Rusland is een van de weinige landen waar deze twee internationale paria’s nog vrij goede betrekkingen mee hebben.

Correctie: In een eerdere versie van dit verhaal stond dat aan de invasie ook Wit-Russische militairen meedoen. Dat is vooralsnog niet het geval.

Lees ook:

De nieuwe wereldorde dwingt Amerika te kiezen: is China of Rusland de grote vijand?

De Verenigde Staten richtten zich de afgelopen jaren meer op Oost-Azië dan op Europa. Blijkt dat nu, na de Russische inval in Oekraïne, een vergissing geweest te zijn?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden