Oorlog in Oekraïne

Rusland is woest om Litouwse ‘blokkade’ van Kaliningrad en dreigt met ‘ernstige gevolgen’

Russische vrachttreinen in Kaliningrad. Litouwen blokkeert het transport naar die exclave van Russische goederen die vallen onder de EU-sancties.  Beeld REUTERS
Russische vrachttreinen in Kaliningrad. Litouwen blokkeert het transport naar die exclave van Russische goederen die vallen onder de EU-sancties.Beeld REUTERS

Rusland is woest op Litouwen, omdat het land de doorvoer van goederen naar de Russische exclave Kaliningrad wil verbieden.

Eric Brassem

Litouwen zal merken dat het een doorvoerverbod naar Kaliningrad heeft afgekondigd. IJzervreter Nikolaj Patroesjev, vertrouweling van de Russische president Poetin en secretaris van de Ruslands veiligheidsraad, was dinsdag naar Kaliningrad afgereisd, om van daaruit aan te kondigen dat de maatregelen ‘ernstige negatieve gevolgen voor de bevolking van Litouwen’ zullen hebben.

Litouwen is de gebeten hond omdat het vanaf zaterdag het treintransport van onder meer metalen vanuit Rusland naar Kaliningrad heeft verboden. Het spoor vanuit Rusland naar Kaliningrad is een belangrijke levensader voor de exclave: maandelijks denderen er zo’n honderd treinen over.

Litouwen beroept zich op sancties die de Europese Unie heeft ingesteld, niet alleen tegen de import maar ook tegen de doorvoer van sommige Russische goederen. EU-buitenlandchef Josep Borrell gaf Litouwen maandag ruggensteun: “Litouwen heeft geen nationale restricties afgekondigd”, benadrukte hij, het gaat hier om EU-maatregelen. Naast het verbod op metalen worden vanaf volgende maand ook onder meer alcohol en cement getroffen, en vanaf augustus olie.

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Blokkade

Rusland spreekt van een ‘blokkade’, in strijd met een verdrag tussen Litouwen, de EU en Rusland uit 2004, dat de treintransporten regelde. Volgens gouverneur Anton Alichanov van Kaliningrad treft het verbod de helft van alle goederen uit Rusland. Paniek daarover creëerde een run op winkels in Kaliningrad.

Maar functionarissen van de EU en Litouwen ontkennen om het hardst dat sprake is van een blokkade: personentreinen worden niet getroffen, en ook vervoer over zee en door de lucht blijft mogelijk. “Het is ironisch om de retoriek te horen over vermeende overtredingen van internationale verdragen door een land dat zelf alle mogelijke internationale verdragen heeft geschonden”, zei de Litouwse premier Ingrida Simonyte dinsdag.

Open zenuw

Kaliningrad, met rond de 800.000 inwoners, is een open zenuw in de Russisch-Europese betrekkingen. Het is de thuisbasis van Ruslands Baltische vloot. Er staan Iskander-raketten opgesteld met een bereik van 500 kilometer, die kunnen worden uitgerust met kernkoppen. Vorige maand hield Rusland er oefeningen, waarbij een uitwisseling van atoomaanvallen werd gesimuleerd.

In Russische praatprogramma’s schilderen gasten de toestand rond de exclave en haar inwoners regelmatig af als penibel. Kijkers worden soms getrakteerd op krasse pleidooien om Ruslands belangen veilig te stellen door een invasie langs de zogeheten ‘Suwalki-corridor’, via Wit-Rusland of Letland. Dat zou algauw neerkomen op een Derde Wereldoorlog, omdat Rusland voor zo’n operatie de Navo-lidstaten Letland, Litouwen of Polen zou moeten aanvallen.

Omgekeerd zijn de dagelijkse, lange Russische treinen voor Litouwse hardliners een steen des aanstoots: wie weet of daar op een kwade dag geen groene mannetjes uitspringen? Litouwen kan de treinen controleren, maar hoe de autoriteiten het transportverbod precies wil afdwingen is niet duidelijk.

Weinig opties

Het land reageert laconiek op de jongste Russische dreigementen. In het Russische parlement ligt een voorstel te wachten om de erkenning van Litouwens onafhankelijkheid in 1991 te herroepen, maar daarvan zal geen Litouwer wakker liggen. “Het Kremlin heeft heel weinig opties om terug te slaan”, meent de voorzitter van de parlementaire defensiecommissie, Laurynas Kasciunas.

Rusland kan Litouwen niet chanteren met Russisch gas, want het land heeft zichzelf al afgekoppeld. Door de Litouwse pijplijn stroomt nog wel gas: naar Kaliningrad.

Kaliningrad, Ruslands Europese exclave

Toen het gebied rond Kaliningrad in 1946 in handen van Moskou kwam, beweerde Stalin dat het gebied historisch gezien Slavisch was. Stalins claim, waarop Poetin zich anno 2022 baseert, was onjuist. Voor het grootste deel van zijn geschiedenis, vanaf de 13de eeuw, was het Duits en heette de hoofdstad Königsberg. Het was de stad waar Pruisische koningen werden gekroond, en ook de plaats waar filosofen als Immanuel Kant en Hannah Arendt opgroeiden.

Na lange tijd onderdeel te zijn geweest van Pruisen, vormt het gebied sinds 1919 een exclave. In het Verdrag van Versailles werd het afgesneden van de rest van Duitsland. Na een korte hereniging met de rest van Duitsland na de inval van de nazi’s in Polen, bleef het vanaf 1946 voortbestaan als exclave, maar dan van de Sovjet-Unie.

Nadat de Sovjets het gebied hadden veroverd op de nazi’s werden alle Duitsers verdreven, waarna het door Russen werd herbevolkt. Königsberg kreeg de naam Kaliningrad, naar de bolsjewistische revolutionair Michail Kalinin. Stalin wilde vooral de haven van Kaliningrad hebben, die anders dan de noordelijker Russische havens de hele winter ijsvrij blijft. Sinds de jaren vijftig ligt de Baltische vloot van het Russische leger in Kaliningrad, waardoor de stad van groot strategisch belang is.

Tot 1991 was Kaliningrad als vlootbasis verboden voor buitenlanders. Toch staat het tegenwoordig niet alleen fysiek, maar ook mentaal dichter bij Europa dan andere delen van Rusland. Meer dan 70 procent van de bevolking heeft er een paspoort en heeft Europa bezocht, terwijl van de rest van de Russen slechts 30 procent een paspoort heeft en de meerderheid nog nooit elders in Europa was. Moskou probeert de Europese oriëntatie beperkt te houden, en sloot bijvoorbeeld in 2016 het Duits-Russische Cultuurhuis.

Freek Dijkstra

Lees ook:

Rusland dreigt met kernwapens in Kaliningrad als Zweden en Finland toetreden tot Navo

Als Zweden en Finland toetreden tot de Navo zal Rusland hypersonische kernraketten plaatsen in de enclave Kaliningrad, zo dreigt Moskou.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden