Uitzetting

Rusland heeft het nu ook op buitenlandse media gemunt

Volkskrant-correspondent Tom Vennink.  Beeld
Volkskrant-correspondent Tom Vennink.

De uitzetting van Volkskrant-correspondent Tom Vennink toont aan dat de Russische autoriteiten de druk op het vrije woord onverminderd opvoeren. Het is de tweede uitzetting van een buitenlandse journalist in twee maanden tijd.

Jarron Kamphorst

In maart dit jaar liep Tom Vennink nog een marathon over het ijs van het bevroren Baikalmeer in het verre oosten van Rusland bij een temperatuur van 29 graden onder nul. In datzelfde onmetelijke Siberië tekende de Ruslandcorrespondent van de Volkskrant anderhalf jaar eerder een verhaal op over een stel Russische wetenschappers die de ijstijd nieuw leven proberen in te blazen, in de hoop dat er ooit weer mammoeten in het gebied rond zullen lopen.

Vennink woonde destijds al ruim vier jaar in Moskou, een periode waarin hij juist met dit soort buitengewone reportages Rusland en de gewone Rus in beeld bracht. Vanzelfsprekend zaten er ook politieke stukken tussen zijn werk, maar het waren met name deze menselijke verhalen, geschreven in kleurrijk proza, waarmee hij zich onderscheidde.

Drie dagen om het land te verlaten

Toch lijkt Vennink nu wel het slachtoffer van de politiek. Woensdag arriveerde de 31-jarige journalist in Nederland, nadat de Russische autoriteiten hem maandag te kennen gaven dat zijn verblijfsvergunning niet verlengd zou worden. Vennink kreeg drie dagen om het land te verlaten en mag tot januari 2025 geen voet op Russische bodem zetten. Oftewel: een uitzetting.

De officiële reden die de Russische autoriteiten opgaven voor zijn gedwongen vertrek waren twee ‘administratieve overtredingen’ uit 2019 en 2020. Eén vanwege het te laat registreren van zijn woonadres in Moskou, en een ander omdat hij had verzuimd de gouverneur van de provincie Tsjoekotka in te lichten over een bezoek aan de regio.

In beide gevallen betaalde Vennink een boete waarmee de kous af leek. Temeer daar de veronderstelde overtredingen hem bij zijn vorige jaarlijkse accreditatie- en visumaanvragen geen problemen opleverden.

Ijzige betrekkingen

Waarom Vennink de klos is en waarom juist nu, blijft daarom gissen. Dat de uitzetting specifiek tegen hem of de Volkskrant gericht is, is hoe dan ook onwaarschijnlijk. Eerder lijkt het te gaan om een vergeldingsactie vanuit Moskou. Het is geen geheim dat de betrekkingen tussen Rusland en Nederland ronduit ijzig zijn sinds het neerhalen van de MH17 in 2014.

Vorige week kwam daar nog de kwestie rondom het Krimgoud bovenop, toen een rechter in Amsterdam oordeelde dat de kunstschatten – die al sinds 2014 in bewaring zijn in Nederland – terug moeten naar Kiev, en niet naar de musea op het inmiddels door Moskou ingelijfde schiereiland waar ze van geleend waren.

De uitspraak zette kwaad bloed in de Russische hoofdstad, waar regeringsvertegenwoordigers toch al niet echt te spreken zijn over de Nederlandse pers en politiek. Zo wijdde Maria Zacharova, woordvoerder van het Russische ministerie van buitenlandse zaken, op 13 oktober nog een paar vileine woorden aan de Nederlandse media op Facebook. “De laatste jaren gaat er geen dag voorbij zonder dat Nederland ons ervan langs geeft.”

Dinsdag deed de Russische ambassadeur in Den Haag, Aleksandr Sjoelgin, ook een duit in het zakje tijdens een persconferentie waarin hij de Nederlandse pers beschuldigde van russofobie en het verspreiden van nepnieuws. “Helaas publiceren Nederlandse media vooral negatieve verhalen over ons land.”

De voorbodes zijn niet goed

Hoewel niet met zekerheid valt te zeggen of het hier om een incident gaat of om een opmaat naar meer, zijn de voorbodes niet goed. Vennink is namelijk al de tweede buitenlandse journalist die in korte tijd Rusland moet verlaten. BBC-correspondent Sarah Rainsford kreeg in augustus te horen dat ze haar biezen moest pakken, nadat ze bijna twee decennia voor de Britse omroep in Moskou had gewerkt.

In het geval van Rainsford liet het Kremlin weten dat haar verbanning een reactie was op de uitzetting van een Russische journalist door het Verenigd Koninkrijk in 2019. Zelf verklaarde de Britse echter dat de Russische veiligheidsdienst FSB haar vlak voor haar gedwongen vertrek vertelde dat ze was aangemerkt als ‘veiligheidsdreiging’.

Als de zaken rondom Vennink en Rainsford iets illustreren, is het kortom wel dat de Russische autoriteiten bereid zijn steeds verder te gaan in hun poging de onafhankelijke berichtgeving te controleren. De uitzettingen en retoriek geven een duidelijk signaal af aan buitenlandse journalisten, en zoals wel vaker geldt volstrekte willekeur daarbij als belangrijkste afschrikmiddel. Wie niet oppast, kan de volgende zijn. Of je nu voor wereldomroep BBC werkt, of de Nederlandse Volkskrant.

‘Buitenlands agent’

Dat de persvrijheid in Rusland onder druk staat, is niets nieuws. Op de jaarlijkse ranglijst van Reporters Without Borders waarop landen worden gerangschikt op mate van persvrijheid, prijkt Rusland dit jaar op plek 150, nog onder een land als Venezuela.

Het belangrijkste wapen dat de autoriteiten gebruiken om de vrije pers te beknotten, is het brandmerk ‘buitenlands agent’, een term die in Rusland onlosmakelijk de associatie oproept met landverraad en spionage ten tijde van de Koude Oorlog.

Een nieuwsorganisatie die dit stempel krijgt, moet voldoen aan strikte financiële boekhoudingsverplichtingen door onder meer elke cent die binnenkomt te verantwoorden. Daarnaast moet elke publicatie, bericht op sociale media of andere publieke uiting voorzien worden van het etiket ‘buitenlands agent’.

Alleen dit jaar belandden al meer dan 75 organisatie en individuen op de omstreden lijst. Naast journalisten en nieuwsorganisaties staan er ook ngo’s en activisten in het register.

Lees ook:

De Russische persvrijheid komt steeds verder in het nauw

Met de parlementsverkiezingen in aantocht, voert het Kremlin de druk op de onafhankelijke pers op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden