Marine-oefening

Rivaliteit met Russen bereikt ook de Middellandse Zee

Het Amerikaanse vliegdekschip Harry S. Truman in de Middellandse Zee. De foto is verpreid door de Amerikaanse marine. Beeld U.S. Navy
Het Amerikaanse vliegdekschip Harry S. Truman in de Middellandse Zee. De foto is verpreid door de Amerikaanse marine.Beeld U.S. Navy

Te midden van de Oekraïne-crisis laat de Navo met een grote marine-oefening zijn spierballen rollen op de Middellandse Zee. ‘Een krachtig signaal’ aan Rusland, dat de laatste jaren een comeback maakt.

Arjen van der Ziel

Toen in november vorig jaar een een geavanceerde straaljager van het type F-35B bij het opstijgen vanaf het Britse vliegdekschip Queen Elisabeth verongelukte, was dat niet alleen genânt. Het bracht ook het risico met zich mee dat gevoelige technologie in verkeerde handen zou vallen. Want het toestel, waarvan de piloot zichzelf met zijn schietstoel in veiligheid had gebracht, was vrijwel geheel intact in de Middellandse Zee getuimeld.

De Britse marine begon dan ook onmiddellijk samen met de Amerikanen en Italianen een bergingsoperatie om de F-35B van de zeebodem te halen, voordat een vijand erbij zou komen, wat na een week inderdaad lukte. De Britten maakten er daarbij geen geheim van wie de gevreesde rivaal was die met de wrakstukken van het gevechtsvliegtuig, het paradepaardje van Navo-luchtmachten, aan de haal zou kunnen gaan.

“We zijn ons bewust van de Russische capaciteiten onderzee”, zei nationaal veiligheidsadviseur Stephen Lovegrove in het Lagerhuis. “De operatie is op zijn minst deels bedoeld om ervoor te zorgen dat de technologie van de F-35B zo vertrouwelijk blijft als je wilt.”

Russen vullen Amerikaans vacuüm

Het incident was illustratief voor de toenemende spanning, ook op en rond de Middellandse Zee, tussen het Westen en Rusland. Want de Russen maken de laatste jaren een comeback in het gebied. Ze hebben sinds hun interventie in de burgeroorlog in Syrië hun marinebasis bij Tartus aan de Syrische kust versterkt en opereren met vliegtuigen en helikopters vanaf de Syrische vliegbasis Hmeimim.

Ook zijn ze met hun luchtmacht en met huurlingen actief in Libië. En volgens waarnemers zijn sinds 2015 geregeld Russische onderzeeërs met kruisraketten aanwezig in de Middellandse Zee. Ook een gevreesde onderzeeër met een supersonische antischeepsraket, geschikt om vliegdekschepen mee uit te schakelen, zou er rondvaren.

“De Russen vullen een vacuüm dat de Amerikanen hebben achtergelaten”, zegt Marc Pierini, voormalig diplomaat van de Europese Unie in de mediterrane regio en tegenwoordig analist bij de Carnegie Endowment, een Amerikaanse denktank. “De Verenigde Staten schroefden hun militaire aanwezigheid rond de Middellandse Zee drastisch terug na het einde van de Koude Oorlog. Ze verlegden hun aandacht naar de Perzische Golf en Azië.”

Een krachtig signaal aan Rusland

Om de Europese bondgenoten gerust te stellen, kondigde het Pentagon eind vorige maand aan dat een Amerikaans vliegdekschip, dat onderweg was naar het Midden-Oosten, voorlopig in de Middellandse Zee blijft. Daar is dat schip maandag begonnen aan een grote twaalf dagen durende oefening met Navo-partners. En volgende week vaart het Franse vliegdekschip Charles de Gaulle naar het oosten van de Middellandse Zee.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Deskundigen wijzen erop dat de vliegdekschepen op grond van het zogeheten Verdrag van Montreux niet door de Bosporus mogen varen, omdat ze te groot zijn. Maar de vliegtuigkampschepen kunnen wel luchtsteun geven aan fregatten en andere marineschepen die de Zwarte Zee op kunnen richting de Oekraïnese kust. “Het Westen geeft met die vliegdekschepen een krachtig signaal af aan Rusland”, zegt Pierini.

Turks dubbelzinnig spel

Voor Turkije, dat opkomt als regionale macht in de mediterrane regio, levert de Oekraïne-crisis een ingewikkelde diplomatieke puzzel op. Turkije is lid van de Navo en is vanwege zijn ligging aan de Zwarte Zee strategisch van groot belang. Maar de gematigd islamitische president Recep Tayyip Erdogan heeft al jaren een moeizame relatie met de VS. Erdogan speelt de laatste jaren bovendien een dubbelzinnig spel met de Russische president Vladimir Poetin. Aan de ene kant rivaliseren Turkse militairen met de Russen in onder meer Syrië en Libië en rond de regio Nagorno-Karabach. Aan de andere kant flirt Erdogan met Poetin. Zo kocht hij, tot grote woede van de Amerikanen, luchtafweerraketten van Rusland.

Erdogan zal ook nu waarschijnlijk weer proberen een middenweg te bewandelen tussen het Westen en Rusland, voorspellen waarnemers. Maar als de crisis verder escaleert, en zeker als het echt oorlog wordt, wordt dat lastiger.

“Het hangt er ook vanaf wat de Amerikanen van Turkije vragen”, zegt Sinan Ülgen, voormalig Turks diplomaat en directeur van denktank Edam in Istanbul. “Voor Turkije is het fijn dat Duitsland zich zo terughoudend opstelt. Als alle Navobondgenoten zich echt eendrachtig achter de VS schaarden, was het moeilijker voor de Turken. Maar als ze nu kritiek krijgen, kunnen ze wijzen naar Berlijn: ‘Kijk, de Duiters willen ook geen confrontatie.’”

Een complicatie hierbij zijn Turkse wapenverkopen aan Oekraïne. Turkije leverde eerder bewapende drones – type Bayraktar TB2 – aan Kiev. En de Oekraïners zetten zo’n drone in oktober in om een houwitser van de pro-Russische rebellen in Oost-Oekraïne uit te schakelen, nadat die een dorp in regeringsgebied hadden beschoten. Op internet circuleert een filmpje waarop is te zien hoe het stuk geschut door een droneraket wordt verwoest, waarna twee mensen wegrennen. De Russen zijn woedend over de levering van de drones en president Poetin maakte er in december bezwaar tegen in een telefoongesprek met Erdogan.

“Met die drones is er geen middenweg”, zegt Ülgen. “Die lever je of je levert ze niet. Ik denk dat de Turkse regering hoopt dat Oekraïne voorlopig even geen nieuwe bestelt.”

Lees ook:

Navo en VS leggen eisen Rusland naast zich neer

Een geschreven antwoord op de Russische eisen, wilde president Poetin. Woensdag kreeg hij nul op het rekest, zwart op wit. De Navo en de Amerikaanse regering peinzen er niet over om Navo-troepen en wapens terug te trekken uit Oost-Europese lidstaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden