null

InterviewPatrick Radden Keefe

Radden Keefe schreef Het Pijnstillerimperium. ‘Goed en fout lopen hier niet door elkaar’

Beeld Patrick Post

De Sackler-familie kreeg Amerika verslaafd aan de opiaten, maar maakte zelf al die tijd goede sier als weldoener. Patrick Radden Keefe schreef een meeslepend en ontluisterend portret van drie generaties van de farmaceutenfamilie.

Patrick Radden Keefe is niet het type journalist dat zich af laat schrikken door een ‘geen commentaar’ van de persvoorlichter. Als die er al is bij de ondoordringbare bastions waar hij graag over schrijft. Hij dook in de wereld van Mexicaanse kartels, en probeerde in zijn vorige boek een bijna vijftig jaar oude moord op te lossen, die tijdens het conflict in Noord-Ierland gepleegd was.

In 2020 scoorde hij een enorme luisterhit met de podcast Wind of Change, geheel gewijd aan de tamelijk onbeantwoordbare vraag of het gerucht klopt dat het gelijk­namige nummer van The Scorpions eigenlijk geschreven is door de CIA.

“Ik hou van graven”, zegt hij. “Ik word aangetrokken door onderwerpen waar je creatief en volhoudend voor moet zijn, om het verhaal bloot te leggen. Maar ik ben ook geïnteresseerd in geheimzinnigheid zelf, als onderwerp. De geheimen die mensen bewaren, hoelang, en de manieren waarop ze dingen camoufleren.”

De Amerikaanse journalist Patrick Radden Keefe (1976) is verbonden aan het tijdschrift The New Yorker. Het pijnstillerimperium, zojuist verschenen, is zijn vierde boek. Zijn vorige boek, over een moord in Noord-Ierland ten ­tijde van de Troubles werd in het Nederlands vertaald als Zeg niets, en kreeg lovende kritieken. In 2020 scoorde hij een wereldwijde podcasthit met Wind of Change.

Voor zijn nieuwe boek Het pijnstillerimperium drong hij door in een familie die een bizarre verhouding met openbaarheid en geheimzinnigheid heeft: de Sackler-­familie. Deze rijke Amerikaanse dynastie strooide jarenlang gretig met giften van honderden miljoenen dollars aan musea, universiteiten en liefdadige instellingen, met als belangrijkste voorwaarde dat hun naam in grote gouden letters boven de ingang van de nieuwe vleugel of de speciale collectie zou prijken.

Maar iedere poging om de aandacht te verleggen naar waar dat enorme fortuin eigenlijk vandaan kwam, stuitte op dichtklappende luiken. De Sacklers vertelden nooit iets over zichzelf.

Een hausse aan verwoeste levens

Daar hadden ze alle reden toe, want ze verdienden hun talloze miljarden vooral met de verkoop van Oxycontin. Dat is een sterk opiaat dat halverwege de jaren negentig met zeer agressieve en misleidende marketing als pijnmedicatie aan de man werd gebracht, waarbij verdoezeld werd dat het ook zeer verslavend is.

De verslavingscrisis die het gevolg was van de hausse aan opiaten op doktersvoorschrift heeft de afgelopen twintig jaar in Amerika tot ruim een half miljoen overdosisdoden geleid, en een veelvoud daarvan aan verwoeste levens. De Sacklers weten tot op de dag van vandaag de aansprakelijkheid voor hun aandeel in die crisis te ontlopen, met dank aan een een leger advocaten.

null Beeld Patrick Post
Beeld Patrick Post

Radden Keefe volgt de lotgevallen van de familie door drie generaties. Hij beschrijft de grondlegger van het familie-imperium Arthur Sackler, een briljante immigrantenzoon die parallelle carrières maakte in de psychiatrie, de reclamebusiness en de farmaceutische industrie. In de jaren vijftig vond hij de moderne medische marketing zo’n beetje eigenhandig uit, en werd rijk met het agressief in de markt zetten van Valium.

Hij beschrijft de twee broers van Arthur, wier tak van het familiebedrijf, farmaceut Purdue Pharma, in de jaren negentig aan de wieg zou staan van Oxycontin. En hij beschrijft de twee volgende generaties, die steeds agressiever worden in het uitmelken van de succesformule, en die continu met elkaar in de clinch liggen over de macht binnen het bedrijf.

Het is met zoveel gevoel voor detail en dramatiek opgeschreven, dat je soms vergeet dat je een journalistiek onderzoek aan het lezen bent, en niet verdiept bent in een klassieke familieroman als Buddenbrooks van Thomas Mann, of een hedendaags familie-epos als de HBO-serie Succession.

Speelde die literaire traditie in uw achterhoofd mee tijdens het schrijven?

“Jazeker, daar was ik me zeer bewust van. Deels omdat ik geloof dat een door personages gedreven verhaal de meest overtuigende manier is om welk verhaal dan ook te vertellen. Als ik een artikel in de krant lees, en de schrijver me binnen een paar alinea’s een gevoel voor de omgeving en de sfeer geeft, een personage introduceert en een soort spanning of vraag oproept, dan weet ik dat ik als lezer in goede handen ben, en dan blijf ik dus lezen.

“Maar het verhaal van de Sacklers leent zich hier ook bij uitstek voor. Als je niet alleen inzoomt op de opiatencrisis van de afgelopen jaren, maar je afvraagt waar de oorsprong van die crisis ligt, en er door een bredere lens naar kijkt, dan ontvouwt zich een dramatisch verhaal, over de opkomst en ondergang van het fortuin van een familie. Met name Arthur Sackler lijkt zo weggelopen uit een roman van Saul Bellow. Hij had een soort gedrevenheid, die heel erg bij het midden van de twintigste eeuw paste.”

Het verhaal van de drie Sackler-broers is in veel opzichten een typisch verhaal over Amerikaanse immigranten in de twintigste eeuw.

“Zeker, dit is ook een verhaal over kapitalisme in Amerika, zowel de goede als de slechte aspecten ervan. Ik denk dat de Sackler-broers, ondanks dat ze Joods waren en gediscrimineerd werden, het gevoel hadden dat ze in één generatie hun familie uit de armoede naar het hart van het establishment konden brengen. En dat is ze gelukt. Een deel van wat ik probeerde te vangen is dat daarbij ook een zekere handelsgeest loskomt.”

In het begin van het boek kun je je nog vereenzelvigen met die broers, en zelfs hun idealisme serieus nemen. Aan het einde is hun levenswerk een cynische geldmachine geworden. Is er ergens een omslagpunt?

“Het is lastig om dat aan te wijzen. Een van de terugkerende onderwerpen in mijn werk is ontkenning, de manier waarop we onszelf en anderen misleiden over de beslissingen die we maken. Ik denk dat dat mogelijk wordt doordat dit soort processen heel geleidelijk gaan. De verleidingen van ongebreideld kapitalisme zijn zo lastig te weerstaan omdat mensen zelden in één keer een morele Rubicon oversteken, en bewust de beslissing nemen: nu word ik slecht. Het zijn duizend kleine beslissingen, dat zie je heel duidelijk terug in het levensverhaal van Arthur.

null Beeld Patrick Post
Beeld Patrick Post

“De volgende generatie groeit dan op in een familie die al heel erg overtuigd is van haar eigen deugdzaamheid, met het idee dat de naam Sackler een nobele naam is. Als je dat allemaal al vanzelfsprekend vindt, wordt het makkelijker om het verkeerde te doen, en jezelf wijs te maken dat je het goede doet.

“En zo kom je bij de derde generatie, bij een situatie die in moreel opzicht grotesk is, mensen doen de meest afschuwelijke dingen, en zijn tegelijkertijd volledig overtuigd van hun eigen deugdzaamheid. Maar er is geen idealisme meer over, alleen nog het opgeblazen waanbeeld dat jij degene bent die onrecht aangedaan wordt, dat de hele wereld je verkeerd begrijpt.”

Ik stuitte op de volgende lezersreactie: ‘Je moet dit boek lezen, en dan wat dingen platbranden’. Voelt u die woede zelf ook? Wat is de juiste hoeveelheid verontwaardiging die productief is voor een schrijver?

“Het is geen verhaal waarbij goed en fout heel erg door elkaar lopen, er is veel morele helderheid, dus ja, ik voelde wel degelijk een hoop verontwaardiging. En dat helpt ook zeker. Want tijdens mijn werk kreeg ik allerlei juridische dreigementen van deze miljardairs, dus dan moet je soms ergens wat moed vandaan halen om door te gaan met het onderzoek, en om het verhaal niet af te zwakken. Verontwaardiging is dan een goede brandstof.

“Dat gezegd hebbende: ik wil niet dat mijn verontwaardiging van iedere pagina spat. Je hebt de afgelopen jaren heel veel van dat soort journalistiek gehad, bijvoorbeeld over Donald Trump, waarbij schrijvers iedere pretentie van neutraliteit lieten vallen en ook in hun woordkeus duidelijk door lieten schemeren hoe woedend ze waren. Dat kan soms werken, het kan een band scheppen tussen schrijver en lezer.

“Ik wilde toch een meer afstandelijke stem gebruiken. Heel af en toe knipoog ik naar je, en zet ik je op het spoor: is dit niet schandalig? Maar over het algemeen denk ik dat het materiaal in dit boek zo schandalig is dat het beter is om de feiten voor zich te laten spreken. Als ik er de hele tijd met mijn mening tussen spring, leidt dat alleen maar af.”

U en ik kunnen het schandalig vinden, maar het juridische systeem in de VS lijkt dat gevoel niet in straffen te vertalen.

“Er loopt nu een faillissementsprocedure, die is bijna afgerond, en het verbaast me niets hoe die nu afloopt. Het is in zekere zin briljant hoe de Sacklers dat geregeld hebben. Ze hebben een bedrijf dat de afgelopen jaren 35 miljard dollar omzet heeft gemaakt op een obsceen product, en dat bedrijf vraagt nu succesvol een faillissement aan.

“Dat komt deels door alle rechtszaken die er nu ­tegen dat bedrijf lopen. Maar ook doordat de familie al jaren weet dat dit moment er een keer aan zit te komen, en tien miljard dollar uit het bedrijf heeft gesluisd, en nu heeft het ineens geen geld meer om al die eisers te betalen.

“De uitkomst is dat het bedrijf min of meer wordt opgeheven, en nog een soort doorstart maakt als publieke onderneming. De familie betaalt grofweg 4,5 miljard als bijdrage aan het bestrijden van de opiatencrisis, maar we kunnen het erover hebben of dat veel geld is (het geld moet vooral uit de toekomstige verkopen van belangen komen, nauwelijks uit het geld dat al verdiend en weggesluisd is – red.). In de overeenkomst hoeven ze geen misdrijven toe te geven, en ze krijgen immuniteit voor toekomstige rechtszaken.

“Ik denk dat dit alles nog minder een aanklacht is tegen de Sacklers dan tegen het systeem waarbinnen ze bestaan.”

U citeert een politicus die naar aanleiding van een eerdere schikking zei: dit zijn simpelweg dure licenties voor crimineel gedrag, zolang de verantwoordelijken niet achter de tralies belanden.

“Die had gelijk. En dat is waarschijnlijk in Nederland net zo waar als in de VS. Als hoge functionarissen miljarden kunnen verdienen door het verkeerde te doen, zelfs als er mensen aan sterven, zonder dat ze er persoonlijke gevolgen van ondervinden – hooguit komt men wat in verlegenheid, en moet je wat pr-professionals inhuren om je imago weer op te poetsen – dan zullen mensen het verkeerde blijven doen.”

Waarom laat het juridische systeem ze er dan mee wegkomen?

“Er is een subtekst in deze zaak, die nooit hardop uitgesproken wordt. Namelijk dat de Sacklers altijd al bereid zijn geweest tot deze deal: wij geven jullie een hoop geld om die opiatencrisis te bestrijden, als jullie ons geven wat wij willen, namelijk volledige gemoedsrust. Als je ons ermee laat wegkomen.

“De rechter zegt dat niet expliciet, maar wel met zoveel woorden: als we de optie niet hadden om immuniteit te verlenen, dan zouden ze ons het geld niet geven dat we zo hard nodig hebben, maar zou het verdampen in advocatenkosten en eindeloze rechtszaken.

“Voor mij riekt dit naar afpersing. Alsof er een grote brand woedt, en de Sacklers zeggen: wij hebben een brandslang waarmee jullie die brand kunnen blussen, maar die krijgen jullie alleen als jullie beloven nooit ­vragen te stellen over of wij die brand misschien aangestoken hebben.”

U schreef over Mexicaanse kartels. Vormen de Sacklers ook een ordinaire drugsmaffia?

“Er zijn zeker interessante parallellen te trekken. Dat hoge medewerkers zich moesten opofferen voor de familie, maar daar vervolgens rijkelijk voor beloond werden (bij een eerdere schikking in 2007 – red.). Of het idee dat je het eerste shot van een verslavend product gratis geeft – voor Oxycontin bestonden er ook coupons.

“In een van de recensies van mijn boek las ik dat het enige verschil tussen El Chapo en de Sacklers is dat de eerste in de gevangenis zit en de laatsten niet. Dat vind ik echt een te grove versimpeling. Niet alleen omdat de Mexicaanse kartels moordenaars in dienst hebben die veel mensen doodschieten. Maar ook omdat je dan het zicht verliest op het feit dat veel van de dingen die de Sacklers deden legaal waren. Als je om retorische punten te scoren de Sacklers tot drugshandelaars reduceert, dan negeer je de rol van de overheid, van de geneesmiddelenautoriteiten, van de rechtspraak, van het hele systeem dat dit gedrag mogelijk maakte.”

null Beeld

Patrick Radden Keefe
Het pijnstillerimperium
Vert. Hans E. van Riemsdijk
Nieuw Amsterdam;
560 blz. € 34,99

Lees ook:

De spirituele oorlog tegen pillenverslaving op het Amerikaanse platteland

Opiaten veroorzaken de dodelijkste drugscrisis in de geschiedenis van de Verenigde Staten. Het drama speelt zich bijna onzichtbaar af, in stadjes op het platteland, die nooit te maken hadden met verslaving. Trouw ging kijken in Claremore, Oklahoma: 18.000 inwoners, drie afkickklinieken.

Journalist Radden Keefe laat kundig zien hoe wreed de strijd van de Ierse Troubles was

Herinneringen aan de Ierse Troubles’leven sinds brexit weer op. Hoe wreed de strijd was, laat journalist Radden Keefe zien aan de hand van het lot van Jean McConville.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden