Vriendschapsverdragen

Provincie Utrecht verbreekt relatie met Guangdong: ‘We willen niet bevriend zijn met een vriend van Poetin’

Het zakendistrict van de stad Foshan, in het zuiden van de Chinese regio Guangdong. De provincie Utrecht verbreekt na 25 jaar de vriendschapsband met deze regio.  Beeld AFP
Het zakendistrict van de stad Foshan, in het zuiden van de Chinese regio Guangdong. De provincie Utrecht verbreekt na 25 jaar de vriendschapsband met deze regio.Beeld AFP

De provincie Utrecht wil geen vrienden meer zijn met de Chinese regio Guangdong. Ook in andere provincies en steden liggen vriendschapsverdragen met China gevoelig.

Judith Harmsen

Ruim 25 jaar onderhield de provincie Utrecht warme banden met de Chinese regio Guangdong. Bestuurders en vertegenwoordigers van bedrijven gingen op handelsmissie, Utrechtse musea werkten samen met Chinese partners en onder meer de Hogeschool Utrecht en de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU) startten uitwisselingstrajecten met onderwijsinstellingen in Guangdong.

Maar aan de bijzondere relatie komt een eind. Woensdag stemt Provinciale Staten naar alle waarschijnlijkheid in met een voorstel om de band met Guangdong te verbreken. De reden? De toenemende spanning tussen China en het Westen en de mensenrechtenschendingen tegen de Oeigoeren.

“We willen geen vriendschapsband met een overheid die toestaat dat Oeigoeren stelselmatig worden gediscrimineerd, worden opgesloten in heropvoedingskampen en zelfs gedwongen worden gesteriliseerd”, zegt Henriëtte Rikkoert, fractievoorzitter van coalitiepartij ChristenUnie.

Het tij is gekeerd

Het is opvallend dat er brede steun is voor het voorstel van het College van Gedeputeerde Staten. Want hoewel de ChristenUnie er al langer voor pleit om de banden met Guangdong te verbreken, lukte het de coalitiepartij eerder niet voldoende steun te krijgen.

In 2020 evalueerde de provincie de vriendschapsband met Guangdong. Toen wilde het college de bijzondere relatie nog voortzetten, al moest er bij handelsmissies wel meer aandacht worden besteed aan duurzaamheid, mensenrechten en het voorkomen van economische spionage. “Door de relatie warm te houden kunnen we mensenrechten en andere zaken bespreekbaar maken en houden”, zo concludeerde het college destijds.

Inmiddels is het tij gekeerd. Niet alleen het college is van gedachte veranderd, ook de grootste oppositiepartij van de Utrechtse Staten wil de banden nu verbreken. De VVD wilde net als het provinciebestuur eerder de vriendschapsband aanhouden, maar de partij is mede door de oorlog in Oekraïne nu tot een andere conclusie gekomen. “China blijft Rusland steunen”, zegt Statenlid Arthur Kocken van de VVD. “We willen geen vrienden zijn met een vriend van Poetin.”

Band met China ligt gevoelig

Daarmee is Utrecht de tweede provincie die de banden met China verbreekt. Op Zeeland na onderhielden tot voor kort alle Nederlandse provincies en tientallen Nederlandse steden een vriendschapsband met een Chinese regio of stad. Afgelopen zomer zegde Noord-Holland al de banden met Shandong op. Na protest vanuit de Oeigoerse gemeenschap brak de gemeente Arnhem vorig jaar al met miljoenenstad Wuhan. In verschillende andere gemeenteraden is ook discussie ontstaan over hoe wenselijk het is om formele banden te hebben met een Chinese overheid.

De stedenbanden met China zijn allesbehalve nieuw. In 1978 was Rotterdam de eerste Nederlandse stad die officieel een verdrag sloot met de Chinese havenstad Shanghai. Ook daarvoor al, onder president Mao, deed China aan wat ook wel ‘vriendschapsdiplomatie’ wordt genoemd. Door informele banden aan te knopen in het buitenland kon China de internationale isolatie enigszins omzeilen, en invloed uitoefenen op het beeld dat in het Westen bestond van het land.

Behoefte aan buitenlandse kennis en kunde

Later werden de vriendschapsbanden voor China vooral een nuttige manier om kennis en investeringen binnen te halen, vertelt Ties Dams, China-expert van het Clingendael Instituut. Hij deed onderzoek naar de doelen van China, waar het de vriendschapsbanden met Nederlandse steden en provincies betreft. “Toen Rotterdam een verdrag sloot met Shanghai was China een arm land”, zegt hij. “Er was een enorme behoefte aan buitenlandse kennis en kunde.” Tegelijkertijd zagen Nederlandse bedrijven, zoals Philips, kansen om te produceren in China. De stedenbanden vormden voor hen een makkelijke ingang op de nieuwe markt.

In de daaropvolgende decennia bleven de economische doelen de belangrijkste motivatie om vriendschappelijke banden te onderhouden, ook voor de Nederlandse steden en provincies. Zij hoopten onder meer Chinese bedrijven aan te trekken. Lange tijd keken gemeente- en provinciebestuurders “met een plat commerciële bril” naar de relatie met China, zegt Dams.

Gemeenten kregen te maken met ‘mondkapjesdiplomatie’

Dat begint nu te veranderen. Niet alleen door het nieuws dat naar buiten komt over de mensenrechtenschendingen in Xinjiang, de regio waar de Oeigoerse minderheid woont, maar ook doordat de steden en provincies merken dat de huidige president Xi Jinping steeds meer de regie over de invulling van de stedenbanden naar zich toetrekt en de relaties inzet voor geopolitieke doeleinden.

Dat bleek bijvoorbeeld tijdens de coronapandemie, toen China de vriendschapsbanden met lokale overheden gebruikte voor wat ook wel de ‘mondkapjesdiplomatie’ is gaan heten. Nadat aan het begin van de pandemie eerst via vriendschapsbanden om mondkapjes en ander medisch materiaal was gevraagd, stuurden Chinese partnersteden en -regio’s volgens Dams later “met veel bombarie en fotomomentjes met dankbare burgemeesters en ziekenhuisdirecteuren” weer mondkapjes terug. “Zo probeerde China iets van het imagoverlies van de covidcrisis goed te maken”, zegt hij.

Zo’n kanaal voor politieke beïnvloeding wordt China ontnomen, wanneer Nederlandse provincies en gemeenten de banden verbreken. Toch denkt Dams niet dat het nieuws dat Utrecht met Guangdong breekt met al te veel boosheid zal worden ontvangen. “Voor China zijn de banden met lokale overheden een goede manier om contact te leggen met Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen”, zegt hij. “Maar als die de vriendschap ophoudt op het moment dat die contacten al zijn gelegd, dan is het verdriet erover misschien niet enorm.”

Lees ook:

‘China aanpakken is de enige mogelijkheid om genocide op Oeigoeren te stoppen’

De conclusie van het VN-rapport is stevig: China maakt zich schuldig aan ernstige mensenrechtenschendingen in de autonome regio Xinjiang. Hoe nu verder?

VU stopt Chinese financiering mensenrechtencentrum na kritiek op onafhankelijkheid

China financierde jarenlang een onderzoekscentrum voor mensenrechten van de Vrije Universiteit in Amsterdam. De universiteit heeft de subsidie inmiddels stopgezet en het ontvangen bedrag voor komend jaar teruggestort. Intussen laat de universiteit onderzoeken of de onafhankelijkheid in het geding is geweest.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden